Class 11 History Theme 1: Lekhan Kala aur Shahri Jeevan (Mesopotamia) | Easy Notes
рд╡िрд╖рдп 1: рд▓ेрдЦрди рдХрд▓ा рдФрд░ рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди (рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा)
Point-wise · рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд╕ाрде рдЖрд╕ाрди рднाрд╖ा рдоें · by Kuldeep Sir
рдЪैрдк्рдЯрд░ рдПрдХ рдирдЬ़рд░ рдоें
рдпрд╣ рдЪैрдк्рдЯрд░ рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рдЗंрд╕ाрди рдШुрдоंрддू рдЬीрд╡рди рд╕े рдЦेрддी, рдЧाँрд╡ рдФрд░ рдлिрд░ рд╢рд╣рд░ों рддрдХ рдХैрд╕े рдкрд╣ुँрдЪा, рдФрд░ рд╢рд╣рд░ों рдоें рд▓िрдЦрдиे рдХी рдХрд▓ा рдХ्рдпों рдФрд░ рдХैрд╕े рдкैрджा рд╣ुрдИ। рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै — рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा (рдЖрдЬ рдХा рдЗрд░ाрдХ)।
| рднाрдЧ | рд╡िрд╖рдп | рдоुрдЦ्рдп рдмाрдд |
|---|---|---|
| A | рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рдЦेрддी рддрдХ | рдЦेрддी, рдкрд╢ुрдкाрд▓рди, рдзाрддु, рд╡्рдпाрдкाрд░ (рд▓рдЧрднрдЧ 10,000 рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рд╕े) |
| B | рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा — рдиाрдо, рднाрд╖ा, рдЦोрдЬ, рднूрдЧोрд▓ | рджрдЬрд▓ा–рдл़рд░ाрдд, рд╕ुрдоेрд░–рдЕрдХ्рдХрдж, рдмाрдв़-рдХрдеाрдПँ, рдирдХ्рд╢े |
| C | рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд▓ेрдЦрди | рд╢्рд░рдо-рд╡िрднाрдЬрди, рдХांрд╕ा, рдЬрд▓-рдкрд░िрд╡рд╣рди, рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓िрдкि, рдПрдирдорд░्рдХрд░–рдЕрд░рдЯ्рдЯा |
| D | рдоंрджिрд░, рд░ाрдЬा, рдЙрд░ुрдХ, рдоुрд╣рд░ें, рдЙрд░ рдХे рдШрд░ | рдоंрджिрд░-рдирдЧрд░, рдпुрдж्рдз-рдиेрддा рд╕े рд░ाрдЬा, рдЕрдоीрд░–рдЧрд░ीрдм, рдкрд░िрд╡ाрд░ |
| E | рдоाрд░ी рдФрд░ рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХ | рдЬिрдорд░ीрд▓िрдо рдХा рдорд╣рд▓, рдирджी-рд╡्рдпाрдкाрд░, рдЙрдд्рдЦрдирди рдХे рддрд░ीрдХे |
| F | рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди | рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢, рдЧрдгिрдд, рдиिрдирд╡ेрд╣ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп, рдиेрдмोрдиिрдбрд╕ |
рдоुрдЦ्рдп рд╕рд╡ाрд▓: рд╢рд╣рд░ рдмрдирдиे рдФрд░ рд▓िрдЦрдиे рдХी рдЬ़рд░ूрд░рдд рдХे рдмीрдЪ рдХ्рдпा рд░िрд╢्рддा рд╣ै?
рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХी рдЯ्рд░िрдХ: “рдирджी рд╕े рдЕрди्рди, рдЕрди्рди рд╕े рд╢рд╣рд░, рд╢рд╣рд░ рд╕े рд╣िрд╕ाрдм, рд╣िрд╕ाрдм рд╕े рд▓िрдЦाрдИ।”
рд▓ेрдЦрдХ: History by Rathore Sir · рдЖрдзाрд░: NCERT рдХрдХ्рд╖ा 11 рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдХुрдЫ рд╡िрд╖рдп, рд╡िрд╖рдп 1 (2026–27), рдкृрд╖्рда 1–28 · рд╕्рддрд░: рдмोрд░्рдб рдкрд░ीрдХ्рд╖ा + UPSC/RPSC рдХे рдмुрдиिрдпाрджी рддрде्рдп।
рдХैрд╕े рдкрдв़ें? рдкрд╣рд▓े рдмाрдд рд╕рдордЭिрдП, рдлिрд░ рд╣рд░े рдбिрдм्рдмे рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг, рдлिрд░ рддрде्рдп। рд╣рд░े рдбिрдм्рдмे рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╕рдордЭाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╣ैं, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиा рдирд╣ीं।
рднाрдЧ A. рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╕рдоाрдЬ рд╕े рд╢рд╣рд░ों рддрдХ
1. рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдХ्рдпा рдЬाрдирдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं?
- рдордиुрд╖्рдп рдзрд░рддी рдкрд░ рдХрдм, рдХрд╣ाँ рдФрд░ рдХैрд╕े рдЖрдП — рдЦ़ाрд╕рдХрд░ рдЕрдл़्рд░ीрдХा рдоें рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдоाрдирд╡ों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рдХैрд╕े рд╣ुрдЖ।
- рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиे рд╕рдордп рдХे рд▓िрдЦिрдд рд░िрдХॉрд░्рдб рдирд╣ीं рд╣ोрддे; рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдб्рдбिрдпों, рдЬीрд╡ाрд╢्рдоों, рдкрдд्рдерд░ рдХे рдФрдЬ़ाрд░ों рдФрд░ рдиिрд╡ाрд╕-рд╕्рдерд▓ों рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рд╕े рдЬाрдирдХाрд░ी рдЬुрдЯाрдИ рдЬाрддी рд╣ै।
- рдкुрд░ाрддрдд्рдд्рд╡рд╡िрдж рдк्рд░рдоाрдг рдЬोрдб़рдХрд░ рдЕрддीрдд рдХी рддрд╕्рд╡ीрд░ рдмрдиाрддे рд╣ैं — рдЗрд╕े рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд╣рддे рд╣ैं।
- рд╡े рдкूрдЫрддे рд╣ैं: рдордиुрд╖्рдп рдХрд╣ाँ рд░рд╣рддे рдеे? рдХ्рдпा рдЦाрддे рдеे? рдХंрдж-рдоूрд▓, рдмीрдЬ, рдкेрдб़-рдкौрдзे рдФрд░ рд╢िрдХाрд░ рд╕े рднोрдЬрди рдХैрд╕े рдЬुрдЯाрддे рдеे? рдЕрдкрдиे рднाрд╡-рд╡िрдЪाрд░ рдХैрд╕े рдмрддाрддे рдеे?
- рдЖрдЧ рдФрд░ рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрдм рдФрд░ рдХैрд╕े рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ — рдпрд╣ рднी рдмрдб़ा рд╕рд╡ाрд▓ рд╣ै।
- рдЖрдЬ рдХे рд╢िрдХाрд░-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдоुрджाрдпों рд╕े рддुрд▓рдиा рдХुрдЫ рд╕ंрдХेрдд рджेрддी рд╣ै, рдкрд░ рдЙрди्рд╣ें рдк्рд░ाрдЪीрди рдоाрдирд╡ों рдХी рд╣ूрдмрд╣ू рдк्рд░рддिрд▓िрдкि рд╕рдордЭрдиा рдаीрдХ рдирд╣ीं।
2. рдЗрд╕ рд╡िрд╖рдп рдоें рд╢рд╣рд░ों рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХ्рдпों?
- рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा (рдоुрдЦ्рдпрддः рдЖрдЬ рдХा рдЗрд░ाрдХ) рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдирдЧрд░ों рдХा рдмрдб़ा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।
- рдХुрдЫ рдирдЧрд░ рдоंрджिрд░ों рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдмрдв़े; рдХुрдЫ рджूрд░-рджूрд░ рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рдХेंрдж्рд░ рдмрдиे।
- рднрд╡рди, рдоुрд╣рд░ें, рд▓िрдЦी рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ — рдЗрдирд╕े рдХाрд░ीрдЧрд░, рд▓िрдкिрдХ, рдордЬ़рджूрд░, рдкुрд░ोрд╣िрдд, рд░ाрдЬा-рд░ाрдиी рдФрд░ рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХों рдХा рдЬीрд╡рди рд╕рдордЭрддे рд╣ैं।
- рдЧुрдлाрдУं–рд╢ैрд▓ाрд╢्рд░рдпों–рдЭोंрдкрдб़िрдпों рд╕े рдЧाँрд╡ рдФрд░ рдирдЧрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рд╣рдЬ़ाрд░ों рд╡рд░्рд╖ों рдХी рдзीрдоी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдеी।
3. рдШुрдоंрддू рдЬीрд╡рди рд╕े рдЦेрддी рдФрд░ рдмрд╕्рддिрдпाँ
3.1 рдмрджрд▓ाрд╡ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд (рдХ्рд░рдо рд╕े)
- рд▓рдЧрднрдЧ 10,000 рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рдХрдИ рдЬрдЧрд╣ рд▓ोрдЧों рдиे рдзीрд░े-рдзीрд░े рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд░рд╣рдХрд░ рдЦेрддी рд╢ुрд░ू рдХी।
- рдкрд╣рд▓े рд╡े рдЬंрдЧрд▓ी рдЦाрдж्рдп рдкौрдзे рдЗрдХрдЯ्рдаा рдХрд░рддे рдеे; рдлिрд░ рд╕рдордЭा рдХि рдХौрди-рд╕ा рдкौрдзा рдХрд╣ाँ рдЙрдЧрддा рд╣ै, рдХिрд╕ рдоौрд╕рдо рдоें рдлрд▓рддा рд╣ै, рдХैрд╕े рдЙрдЧाрдпा рдЬाрдП।
- рдл़рд╕рд▓ें: рдкрд╢्рдЪिрдоी рдПрд╢िрдпा — рдЧेрд╣ूँ, рдЬौ, рдордЯрд░, рджाрд▓ें; рдкूрд░्рд╡ी/рджрдХ्рд╖िрдг-рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╢िрдпा — рдзाрди рдЖрджि; рдЕрдл़्рд░ीрдХा — рдЬ्рд╡ाрд░-рдмाрдЬрд░ा।
- рдкрд╢ुрдкाрд▓рди: рднेрдб़, рдмрдХрд░ी, рдорд╡ेрд╢ी, рд╕ूрдЕрд░, рдЧрдзे।
- рдХрдкрдб़ा: рдХрдкाрд╕, рдкрдЯрд╕рди/рд╕рди рдФрд░ рдкрд╢ुрдУं рдХी рдКрди рд╕े рдзाрдЧा-рдХрдкрдб़ा।
- рд▓рдЧрднрдЧ 5,000 рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े рдХुрдЫ рдЬрдЧрд╣ рдЧрдзों рдФрд░ рдмैрд▓ों рдХो рд╣рд▓ рдФрд░ рдЧाрдб़िрдпों рдоें рдЬोрддा рдЬाрдиे рд▓рдЧा।
3.2 рдЦेрддी рдХा рдЬीрд╡рди рдкрд░ рдЕрд╕рд░
- рдл़рд╕рд▓ рдкрдХрдиे рддрдХ рд╡рд╣ीं рд░рд╣рдиा рдкрдб़рддा рдеा → рд╕्рдеाрдпी рдШрд░ рдФрд░ рдЧाँрд╡।
- рдЕрдиाрдЬ рдЬрдоा рдХрд░рдиे-рдкрдХाрдиे рдХे рд▓िрдП рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдмрд░्рддрди рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ुрдП।
- рдкрдХाрдиे рдХे рдмेрд╣рддрд░ рддрд░ीрдХों рд╕े рднोрдЬрди рд╕्рд╡ाрджिрд╖्рдЯ рдФрд░ рд╕ुрдкाрдЪ्рдп рдмрдиा।
- рдкुрд░ाрдиे рдкрдд्рдерд░ рдХे рдФрдЬ़ाрд░ рдЪрд▓рддे рд░рд╣े; рдШिрд╕рдХрд░ рдЪिрдХрдиे–рдзाрд░рджाрд░ рдФрдЬ़ाрд░ рднी рдмрдиे। рдУрдЦрд▓ी–рдоूрд╕рд▓ рд╕े рдЕрди्рди рдХूрдЯा рдЬाрддा рдеा; рдкрдд्рдерд░ рдХी рдХुрд▓्рд╣ाрдб़ी, рдХрд╕िрдпा, рдлाрд╡рдб़ा рдЦेрдд рд╕ाрдл़ рдХрд░рдиे–рдЦोрджрдиे–рдмोрдиे рдоें рдХाрдо рдЖрдП।
3.3 рдзाрддु, рдХрдЪ्рдЪा рдоाрд▓ рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░
- рд▓ोрдЧों рдиे рддाँрдмे рдФрд░ рдЯिрди (рд░ाँрдЧे) рдХे рдЕрдпрд╕्рдХ рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा рдкрд╣рдЪाрдиी; рддाँрдмे рд╡ाрд▓े рдХुрдЫ рдкрдд्рдерд░ рдиीрд▓े-рд╣рд░े рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рдзाрддु рдХे рдЖрднूрд╖рдг рдФрд░ рдФрдЬ़ाрд░ рдмрдирдиे рд▓рдЧे।
- рд▓рдХрдб़ी, рдкрдд्рдерд░, рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдкрдд्рдерд░, рдзाрддु, рд╕ीрдкिрдпाँ рдФрд░ рдСрдм्рд╕ीрдбिрдпрди (рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी рдХे рдаंрдбे рд▓ाрд╡ा рд╕े рдмрдиा рдХाँрдЪ-рдЬैрд╕ा рдкрдд्рдерд░) рджूрд░ рд╕्рдеाрдиों рд╕े рдЖрдиे рд▓рдЧे।
- рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рд╕ाрде рдЬाрдирдХाрд░ी рдФрд░ рддрдХрдиीрдХ рднी рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рд╕े рджूрд╕рд░ी рдЬрдЧрд╣ рдкрд╣ुँрдЪी।
- рдЖрд╡ाрдЧрдорди–рд╡्рдпाрдкाрд░ рдмрдв़рдиे рд╕े рдЧाँрд╡, рдХрд╕्рдмे рдФрд░ рдЫोрдЯे рд░ाрдЬ्рдп рдмрдиे।
рдз्рдпाрди рд░рдЦें: рдпे рдмрджрд▓ाрд╡ рдПрдХ рд╕ाрде рдпा рддुрд░ंрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдП, рд╣рдЬ़ाрд░ों рд╕ाрд▓ рд▓рдЧे। рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрди рдмрдб़े рдЕрд╕рд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े “рдХ्рд░ांрддि” рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдкрд░ рдкुрд░ाрдиी рдЬीрд╡рди-рдкрдж्рдзрддिрдпाँ рднी рдЪрд▓рддी рд░рд╣ीं। рдХिрд╕ाрди, рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХ, рд╢िрдХाрд░ी-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣рдХрд░्рддा рдФрд░ рдирдЧрд░рд╡ाрд╕ी — рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рд╕рдоाрдЬ рдПрдХ рд╣ी рд╕рдордп рдоें рдеे।
- рдЖрдЬ рднी рдХिрд╕ी рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рдХंрдж-рдоूрд▓ рд▓ेрддे рд╣ैं, рдХिрд╕ाрди рдЦेрддी рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рдмрдЧрд▓ рдоें рдмрдб़ा рд╢рд╣рд░ рд╣ै — рд╕рдм рдПрдХ рд╣ी рд╕рдордп рдоें рд╕ाрде рд╣ैं। рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдоें рднी рдРрд╕ा рд╣ी рдеा।
рдХाрд▓-рдХ्рд░рдо рдПрдХ (6 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╕े 1 рдИ.рдкू.)
рдкुрд╕्рддрдХ рдоें рдпрд╣ рдХाрд▓-рдХ्рд░рдо 6 рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рд╕ाрде рджिрдпा рд╣ै। рдЗрд╕े рдХैрд╕े рдкрдв़ें (NCERT рдХे рд╕ंрдХेрдд):
- рд╣рд░ рдЕрдиुрднाрдЧ (section) рдоें рдРрд╕ा рдХाрд▓-рдХ्рд░рдо рд╣ोрддा рд╣ै; рдпрд╣ рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдФрд░ рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрддा рд╣ै।
- рд░ाрдЬाрдУं рдХे рдмीрдЪ рд▓рдб़े рдпुрдж्рдзों рдХी рддिрдеिрдпाँ рддрдп рдХрд░рдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ै; рдЙрди рдк्рд░рдХ्рд░िрдпाрдУं рдХी рддिрдеिрдпाँ рддрдп рдХрд░рдиा рдХрдаिрди рд╣ै рдЬिрдирд╕े рдЖрдо рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ों рдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा।
- рдХुрдЫ рддिрдеिрдпाँ рдХिрд╕ी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдФрд░ рдХुрдЫ рдЙрд╕рдХी рдкрд░िрдкрдХ्рд╡ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдмрддाрддी рд╣ैं।
- рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдирдП рдк्рд░рдоाрдгों рд╕े рддिрдеिрдпाँ рдмрджрд▓рддे рд░рд╣рддे рд╣ैं।
- рдХाрд▓-рдХ्рд░рдо рд╕ुрд╡िрдзा рдХे рд▓िрдП рднौрдЧोрд▓िрдХ рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдмाँрдЯा рд╣ै, рдкрд░ рдЕрд╕рд▓ рд╡िрдХाрд╕ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЗрди рд╕ीрдоाрдУं рдХो рдкाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै।
- рдХाрд▓-рдЕрдиुрдХ्рд░рдо рдЕрдХ्рд╕рд░ рдКрдкрд░-рдиीрдЪे (overlapping) рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै।
- рдЦाрд▓ी рдЦाрдиे рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХि рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдоें рдХुрдЫ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ — рдХрднी рд╣рдоें рдЕрднी рдкрддा рдирд╣ीं рд╣ोрддा।
- рдпрд╣ рдХाрд▓-рдХ्рд░рдо рдоाрдирд╡ рдХे рдЙрджрдп, рдкौрдзों–рдкрд╢ुрдУं рдХो рдкाрд▓рддू рдмрдиाрдиे (domestication), рдЖрдЧ, рдзाрддु, рд╣рд▓ рдХी рдЦेрддी, рдкрд╣िрдпा/рдЪाрдХ, рдирдЧрд░ рдФрд░ рд▓ेрдЦрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдмрддाрддा рд╣ै।
рдХ्рд╖ेрдд्рд░-рд╡ाрд░ рдоुрдЦ्рдп рдмाрддें
| рдХाрд▓ | рдЕрдл़्рд░ीрдХा | рдпूрд░ोрдк | рдПрд╢िрдпा | рджрдХ्рд╖िрдг рдПрд╢िрдпा | рдЕрдоेрд░िрдХा / рдк्рд░рд╢ांрдд |
|---|---|---|---|---|---|
| 6 рд▓ाрдЦ–5 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ | рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓ोрдкिрдеिрдХрд╕ рдХे рдЬीрд╡ाрд╢्рдо (56 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡); рдЕрдЧ्рдиि рдХे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп (14 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡) | — | рдЕрдЧ्рдиि рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ (7 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡, рдЪीрди) | рд░िрд╡ाрдд (рдкाрдХिрд╕्рддाрди) рдоें рдкाрд╖ाрдгрдХाрд▓ीрди рд╕्рдерд▓ (19 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡) | — |
| 5 рд▓ाрдЦ–50,000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ | рдк्рд░ाрдЬ्рдЮ рдоाрдирд╡ (рд╣ोрдоो рд╕ैрдкिрдпंрд╕) рдХे рдЬीрд╡ाрд╢्рдо (1,95,000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡) | рдЕрдЧ्рдиि рдХे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп (4 рд▓ाрдЦ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡) | рд╣ोрдоो рд╕ैрдкिрдпंрд╕ рдХे рдЬीрд╡ाрд╢्рдо (1,00,000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡, рдкрд╢्рдЪिрдо рдПрд╢िрдпा) | — | — |
| 50,000–30,000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ | — | рд╣ोрдоो рд╕ैрдкिрдпंрд╕ рдХे рдЬीрд╡ाрд╢्рдо (40,000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡) | — | — | рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा: рд╣ोрдоो рд╕ैрдкिрдпंрд╕ рдХे рдЬीрд╡ाрд╢्рдо, рд╕рдоुрдж्рд░-рдпाрдд्рд░ा рдХे рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рд╕ंрдХेрдд (45,000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡) |
| 30,000–10,000 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ | рдЧुрдлा рдЪिрдд्рд░рдХाрд░ी (27,500) | рдЧुрдлा рдЪिрдд्рд░рдХाрд░ी (рдл़्рд░ांрд╕, рд╕्рдкेрди) | рдХुрдд्рддे рдХो рдкाрд▓рддू рдмрдиाрдпा (14,000, рдкрд╢्рдЪिрдо рдПрд╢िрдпा) | рднीрдордмैрдЯрдХा рдХे рдЧुрдлा рдЪिрдд्рд░ (рдо.рдк्рд░.); рд╣ोрдоो рд╕ैрдкिрдпंрд╕ рдЬीрд╡ाрд╢्рдо (рд╢्рд░ीрд▓ंрдХा, 25,500) | рдЕрдоेрд░िрдХा: рд╣ोрдоो рд╕ैрдкिрдпंрд╕ рдЬीрд╡ाрд╢्рдо (12,000); рдСрд╕्рдЯ्рд░ेрд▓िрдпा: рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा (20,000) |
| 8000–7000 рдИ.рдкू. | — | — | рднेрдб़-рдмрдХрд░ी рдкाрд▓рддू; рдЧेрд╣ूँ-рдЬौ рдХी рдЦेрддी (рдкрд╢्рдЪिрдо рдПрд╢िрдпा) | — | — |
| 7000–6000 рдИ.рдкू. | рдкрд╢ुрдУं рдФрд░ рдХुрдд्рддों рдХो рдкाрд▓рддू рдмрдиाрдпा | — | рд╕ूрдЕрд░ рдФрд░ рдкрд╢ु рдкाрд▓рддू (рдкрд╢्рдЪिрдо/рдкूрд░्рд╡ рдПрд╢िрдпा) | рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдХृрд╖ि-рдмрд╕्рддिрдпाँ (рдмрд▓ूрдЪिрд╕्рддाрди) | рдХुрдо्рд╣рдб़ा (squash) рдХी рдЦेрддी |
| 6000–5000 рдИ.рдкू. | — | рдЧेрд╣ूँ-рдЬौ рдХी рдЦेрддी (рдпूрдиाрди) | рдХुрдХ्рдХुрдЯ-рдкाрд▓рди; рдЬ्рд╡ाрд░-рдмाрдЬрд░ा, рдЕрд░рдмी рдХी рдЦेрддी (рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╢िрдпा) | — | — |
| 5000–4000 рдИ.рдкू. | — | — | рдХрдкाрд╕ рдХी рдЦेрддी (рджрдХ्рд╖िрдг рдПрд╢िрдпा); рддाँрдмे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ (рдкрд╢्рдЪिрдо рдПрд╢िрдпा) | — | рд╕ेрдо рдХी рдЦेрддी |
| 4000–3000 рдИ.рдкू. | рдЧрдзे рдкाрд▓рддू; рдЬ्рд╡ाрд░-рдмाрдЬрд░ा; рддाँрдмे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ | рддाँрдмे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ (рдХ्рд░ीрдЯ) | рдХुрдо्рд╣ाрд░ рдХा рдЪाрдХ, рдкрд╣िрдпा (3600 рдИ.рдкू.), рд▓ेрдЦрди (3200 рдИ.рдкू., рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा), рдХांрд╕ा | рддाँрдмे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ | рдХрдкाрд╕ рдФрд░ рд▓ौрдХी рдХी рдЦेрддी |
| 3000–2000 рдИ.рдкू. | рд╣рд▓ рд╕े рдЦेрддी, рдк्рд░рдердо рд░ाрдЬрд╡ंрд╢, рдирдЧрд░, рдкिрд░ाрдоिрдб, рдХैрд▓ेंрдбрд░, рдЪिрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд▓िрдкि, рдкैрдкाрдЗрд░рд╕ рдкрд░ рд▓ेрдЦрди (рдоिрд╕्рд░) | рдШोрдб़ा рдкाрд▓рддू (рдкूрд░्рд╡ी рдпूрд░ोрдк) | рд╣рд▓-рдЦेрддी; рд░ेрд╢рдо (рдЪीрди); рдШोрдб़ा рдкाрд▓рддू (рдордз्рдп рдПрд╢िрдпा); рдЪाрд╡рд▓ рдХी рдЦेрддी (рдж.-рдкू. рдПрд╢िрдпा) | рд╣рдб़рдк्рдкाрдХाрд▓ीрди рдирдЧрд░, рд▓िрдкि (рд▓рдЧрднрдЧ 2700 рдИ.рдкू.) | рдЧिрдиी рдкिрдЧ, рдЯрд░्рдХी рдкाрд▓рддू; рдордХ्рдХे рдХी рдЦेрддी |
| 2000–1900 рдИ.рдкू. | — | рдирдЧрд░, рдорд╣рд▓, рдХांрд╕े рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ, рдХुрдо्рд╣ाрд░ рдХा рдЪाрдХ, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕ (рдХ्рд░ीрдЯ) | рдЦाрд╕ рдкाрдиी рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓ी рднैंрд╕ рдкाрд▓рддू (рдкूрд░्рд╡ी рдПрд╢िрдпा) | — | рдЖрд▓ू, рдоिрд░्рдЪ, рдХैрд╕ाрд╡ा, рдоूँрдЧрдлрд▓ी рдХी рдЦेрддी; рд▓ाрдоा рдФрд░ рдРрд▓्рдкेрдХा рдкाрд▓рддू |
| 1700–1600 рдИ.рдкू. | — | рд▓िрдкि рдХा рд╡िрдХाрд╕ (рдХ्рд░ीрдЯ) | — | — | — |
| 1600–1500 рдИ.рдкू. | — | — | рдирдЧрд░, рд▓ेрдЦрди, рд░ाрдЬ्рдп (рд╢ांрдЧ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢), рдХांрд╕ा (рдЪीрди) | — | — |
| 1500–1400 рдИ.рдкू. | рдХाँрдЪ рдХी рдмोрддрд▓ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ (рдоिрд╕्рд░) | — | рд▓ोрд╣े рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ (рдкрд╢्рдЪिрдо рдПрд╢िрдпा) | рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдХी рд░рдЪрдиा | — |
| 1200–1100 рдИ.рдкू. | — | — | — | рд▓ोрд╣े рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ, рдорд╣ाрдкाрд╖ाрдг (рджрдХ्рдХрди, рджрдХ्рд╖िрдг рднाрд░рдд) | рдоैрдХ्рд╕िрдХो рдЦाрдб़ी рдоें рдУрд▓्рдоेрдХ рд▓ोрдЧों рдХी рдмрд╕्рддिрдпाँ, рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдоंрджिрд░, рдоूрд░्рддि-рд╢िрд▓्рдк; рдкोрд▓िрдиेрд╢िрдпा–рдоाрдЗрдХ्рд░ोрдиेрд╢िрдпा рдоें рдмрд╕्рддिрдпाँ |
| 1100–1000 рдИ.рдкू. | — | рд▓ोрд╣े рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ | рдПрдХ рдХोрд╣ाрди рд╡ाрд▓ा рдКँрдЯ рдкाрд▓рддू (рдЕрд░рдм) | — | — |
| 1000–900 рдИ.рдкू. | — | — | — | — | рдЪिрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд▓िрдкि рдХा рд╡िрдХाрд╕ (рдЕрдоेрд░िрдХा) |
| 900–800 рдИ.рдкू. | рдл़ोрдиीрд╢िрдпाрдУं рдиे рдХाрд░्рдеेрдЬ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी; рднूрдордз्рдпрд╕ाрдЧрд░ рдоें рд╡्рдпाрдкाрд░ | — | — | — | — |
| 800–600 рдИ.рдкू. | рд▓ोрд╣े рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ (рд╕ूрдбाрди, рдоिрд╕्рд░) | рдк्рд░рдердо рдУрд▓ंрдкिрдХ рдЦेрд▓ (рдпूрдиाрди, 776 рдИ.рдкू.) | — | — | — |
| 600–500 рдИ.рдкू. | — | рд╕िрдХ्рдХों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ (рдпूрдиाрди); рд░ोрдо рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (510 рдИ.рдкू.) | рд╕िрдХ्рдХों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ (рддुрд░्рдХी); рдл़ाрд░рд╕ी рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп (546 рдИ.рдкू.), рд░ाрдЬрдзाрдиी рдкрд░рд╕िрдкोрд▓िрд╕; рдЪीрдиी рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдХрди्рдл़्рдпूрд╢िрдпрд╕ (551 рдИ.рдкू.) | рдЕрдиेрдХ рдирдЧрд░/рд░ाрдЬ्рдп; рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕िрдХ्рдХे; рдЬैрди рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ | — |
| 500–400 рдИ.рдкू. | рдл़ाрд░рд╕िрдпों рдХा рдоिрд╕्рд░ рдкрд░ рдЖрдХ्рд░рдордг | рдПрдеेрди्рд╕ рдоें ‘рдк्рд░рдЬाрддंрдд्рд░’ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा | — | — | — |
| 400–300 рдИ.рдкू. | рд╕िрдХंрджрд░िрдпा рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (332 рдИ.рдкू.), рдЬ्рдЮाрди рдХा рдХेंрдж्рд░ | рд╕िрдХंрджрд░ (рдордХрджूрдиिрдпा) рдиे рдоिрд╕्рд░ рдФрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо рдПрд╢िрдпा рдЬीрддा (336–323 рдИ.рдкू.) | — | рдоौрд░्рдп рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (рд▓рдЧрднрдЧ 321 рдИ.рдкू.) | — |
| 300–200 рдИ.рдкू. | — | — | рдЪीрди рдоें рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп (221 рдИ.рдкू.); рдЪीрди рдХी рд╡िрд╢ाрд▓ рджीрд╡ाрд░ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╢ुрд░ू | — | — |
рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк (рдкुрд╕्рддрдХ рдХा): рд╣рд░ рдЦाрдиे рдХी рдПрдХ рддिрдеि рдЪुрдиिрдП рдФрд░ рд╕ोрдЪिрдП рдХि рдЙрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕्рдд्рд░ी-рдкुрд░ुрд╖ों рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕ рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा/рдШрдЯрдиा рдХा рдХ्рдпा рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд░рд╣ा рд╣ोрдЧा।
рдЙрджाрд╣рд░рдг рдЙрдд्рддрд░: рдЦेрддी рд╕े рднोрдЬрди рдХी рдиिрд╢्рдЪिрддрддा рдмрдв़ी, рдЕрдиाрдЬ-рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдФрд░ рд╕्рдеाрдпी рдШрд░ рдмрдиे; рдкрд░ рд╢्рд░рдо, рдоौрд╕рдо рдХा рдЬोрдЦिрдо рдФрд░ рдЬ़рдоीрди–рдкाрдиी рдХे рдЭрдЧрдб़े рднी рдкैрджा рд╣ुрдП।
рднाрдЧ B. рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा — рд╕्рдеाрди, рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рднूрдЧोрд▓
4. рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рдХрд╣ाँ рдеा?
- рдиाрдо: рдпूрдиाрдиी рд╢рдм्рдж рдоेрд╕ोрд╕ (рдмीрдЪ рдоें) + рдкोрдЯाрдоोрд╕ (рдирджी) = рджो рдирджिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдХा рдк्рд░рджेрд╢।
- рдирджिрдпाँ: рджрдЬрд▓ा (Tigris) рдФрд░ рдл़рд░ाрдд (Euphrates)। рдЗрд╕рдХा рдмрдб़ा рднाрдЧ рдЖрдЬ рдХे рдЗрд░ाрдХ рдоें рд╣ै।
- рдирджिрдпों рдХी рд▓ाрдИ рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी, рд╕िंрдЪाрдИ рдФрд░ рдЬрд▓-рдоाрд░्рдЧ рдиे рдмрд╕ाрд╡рдЯ рдмрдв़ाрдИ।
- рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि: рд╕рдоृрдж्рдз рдирдЧрд░, рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рд▓ेрдЦрди-рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдЧрдгिрдд рдФрд░ рдЦрдЧोрд▓-рдЬ्рдЮाрди।
- рд▓рдЧрднрдЧ 2000 рдИ.рдкू. рдХे рдмाрдж рдЗрд╕рдХी рднाрд╖ा/рд▓िрдкि рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЕрд╕рд░ рдкूрд░्рд╡ी рднूрдордз्рдпрд╕ाрдЧрд░, рдЙрдд्рддрд░ी рд╕ीрд░िрдпा, рддुрд░्рдХी рдФрд░ рдоिрд╕्рд░ рдХे рд╢ाрд╕рдХीрдп рдкрдд्рд░ाрдЪाрд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा।
5. рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдФрд░ рднाрд╖ाрдПँ рдХैрд╕े рдмрджрд▓ीं?
- рджрдХ्рд╖िрдгी рдирдЧрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ाрдЪीрди рдЕрднिрд▓ेрдЦों рдоें рд╕ुрдоेрд░ рдФрд░ рдЕрдХ्рдХрдж рд╢рдм्рдж рдоिрд▓рддे рд╣ैं।
- 2000 рдИ.рдкू. рдХे рдмाрдж рдмेрдмीрд▓ोрди рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ुрдЖ рддो рджрдХ्рд╖िрдгी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдмेрдмीрд▓ोрдиिрдпा рдХрд╣рд▓ाрдпा।
- рд▓рдЧрднрдЧ 1100 рдИ.рдкू. рд╕े рдЙрдд्рддрд░ рдоें рдЕрд╢्рд╢ूрд░िрдпों рдХा рд░ाрдЬ्рдп рдмрдв़ा; рдЙрдд्рддрд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрд╕ीрд░िрдпा рдХрд╣рд▓ाрдпा।
- рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬ्рдЮाрдд рднाрд╖ा рд╕ुрдоेрд░ी рдеी।
- рд▓рдЧрднрдЧ 2400 рдИ.рдкू. рдХे рдмाрдж рдЕрдХ्рдХрджी рдзीрд░े-рдзीрд░े рд╕ुрдоेрд░ी рдХी рдЬрдЧрд╣ рд░ोрдЬ़рдорд░्рд░ा рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдоें рдк्рд░рдоुрдЦ рд╣ुрдИ। рдЕрдХ्рдХрджी рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕िрдХंрджрд░ рдХे рдпुрдЧ (336–323 рдИ.рдкू.) рддрдХ рд░рд╣ा; рдХ्рдпूрдиिрдл़ॉрд░्рдо рд▓िрдЦाрд╡рдЯ рдХा рдЪрд▓рди рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рднी рдЪрд▓ा (рдкрд╣рд▓ी рдИрд╕рд╡ी рд╕рджी рддрдХ)।
- рд▓рдЧрднрдЧ 1400 рдИ.рдкू. рд╕े рдЕрд░ाрдоाрдЗрдХ (рд╣िрдм्рд░ू рд╕े рдоिрд▓рддी-рдЬुрд▓рддी рднाрд╖ा) рдЖрдИ; рд▓рдЧрднрдЧ 1000 рдИ.рдкू. рдХे рдмाрдж рд╡्рдпाрдкрдХ рд░ूрдк рд╕े рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд▓рдЧी।
рдпाрдж рд░рдЦें: рднाрд╖ा (рд╕ुрдоेрд░ी, рдЕрдХ्рдХрджी…) рдФрд░ рд▓िрдкि (рдХीрд▓ाрдХाрд░/рдХ्рдпूрдиिрдл़ॉрд░्рдо) рдПрдХ рдЪीрдЬ़ рдирд╣ीं рд╣ैं — рдПрдХ рд▓िрдкि рд╕े рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рднाрд╖ाрдПँ рд▓िрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ैं।
- рдЬैрд╕े рджेрд╡рдиाрдЧрд░ी рд▓िрдкि рдоें рд╣िंрджी рднी рд▓िрдЦी рдЬाрддी рд╣ै, рдорд░ाрдаी рднी рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднी — рд╡ैрд╕े рд╣ी рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓िрдкि рдоें рд╕ुрдоेрд░ी рднी рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдФрд░ рдЕрдХ्рдХрджी рднी।
6. рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХी рдЦोрдЬ рдХैрд╕े рд╣ुрдИ?
6.1 рдЦुрджाрдИ рдХे рдк्рд░рдоाрдг
- 1840 рдХे рджрд╢рдХ рд╕े рдпрд╣ाँ рдкुрд░ाрддाрдд्рдд्рд╡िрдХ рдЦुрджाрдЗрдпाँ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИं।
- рдЙрд░ुрдХ рдФрд░ рдоाрд░ी рдЬैрд╕े рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рдХрдИ рджрд╢рдХों рддрдХ рдЦुрджाрдИ рдЪрд▓ी।
- рдЗрдоाрд░рддें, рдоूрд░्рддिрдпाँ, рдЖрднूрд╖рдг, рдХрдм्рд░ें, рдФрдЬ़ाрд░, рдоुрд╣рд░ें рдФрд░ рд╣рдЬ़ाрд░ों рд▓िрдЦिрдд рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рдоिрд▓ीं।
- рд▓िрдЦिрдд рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рдмрд╣ुрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд╡्рдпाрдкाрд░, рд╕рдоाрдЬ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХो рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╕े рд╕рдордЭрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ुрдЖ।
- рдкुрд╕्рддрдХ рдЗрд╕ рд▓ंрдмे рдЙрдд्рдЦрдирди рдХी рддुрд▓рдиा рднाрд░рдд рдХी рдЦुрджाрдИ рдкрд░िрдпोрдЬрдиाрдУं рд╕े рднी рдХрд░рддी рд╣ै।
6.2 рдпूрд░ोрдкीрдп рд▓ोрдЧों рдХी рд░ुрдЪि
- рдмाрдЗрдмिрд▓ рдХे рдУрд▓्рдб рдЯेрд╕्рдЯाрдоेंрдЯ рдоें рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдЬ़िрдХ्рд░ рдеा, рдЗрд╕рд▓िрдП рдпूрд░ोрдк рдХे рд╡िрдж्рд╡ाрдиों–рдпाрдд्рд░िрдпों рдХी рдЦ़ाрд╕ рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдеी।
- рдмुрдХ рдСрдл़ рдЬेрдиेрд╕िрд╕ рдоें рд╢िрдиाрд░ рдиाрдо рдЖрдпा; рдХुрдЫ рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдиे рдЗрд╕े рд╕ुрдоेрд░ рдФрд░ рдИंрдЯों рдХे рдирдЧрд░ों рд╕े рдЬोрдб़ा।
- рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдЦोрдЬрдХрд░्рддा рдмाрдЗрдмिрд▓ рдХे рд╡ृрдд्рддांрддों рдХी рд╢ाрдм्рджिрдХ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рдеे।
- 1873 рдоें рдПрдХ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЕрдЦ़рдмाрд░ рдиे рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдо्рдпूрдЬ़िрдпрдо рдХे рдЙрд╕ рдЦोрдЬ-рдЕрднिрдпाрди рдХा рдЦрд░्рдЪ рдЙрдаाрдпा рдЬिрд╕рдоें рдмाрдв़/рдЬрд▓рдк्рд░рд▓рдп рдХी рдХрд╣ाрдиी рд╡ाрд▓ी рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдЦोрдЬрдиे рдХी рджिрд▓рдЪрд╕्рдкी рдеी।
- рдЖрдЧे рдкुрд░ाрддрдд्рдд्рд╡ рдХी рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рджृрд╖्рдЯि рдмрджрд▓ी — рд╢ोрдзрдХрд░्рддा рд╕िрд░्рдл़ рдзाрд░्рдоिрдХ рдХрдеाрдУं рдХी рдкुрд╖्рдЯि рдХे рдмрдЬाрдп рдЖрдо рд▓ोрдЧों, рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рдЕрд╕рд▓ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рд▓рдЧे।
6.3 рдЬрд▓рдк्рд░рд▓рдп рдХी рдХрдеाрдПँ
- рдмाрдЗрдмिрд▓ рдоें рдиूрд╣ (Noah) рд╡िрд╢ाрд▓ рдиाрд╡ рдмрдиाрдХрд░ рдЬीрд╡ों рдХे рдЬोрдб़े рдмрдЪाрддे рд╣ैं।
- рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХी рдоिрд▓рддी-рдЬुрд▓рддी рдХрдеा рдХे рдкाрдд्рд░ рдЬ़िрдЙрд╕ुрдж्рд░ (Ziusudra) рдФрд░ рдЙрдд्рдирдкिрд╖्рдЯिрдо (Utnapishtim) рд╣ैं।
- рдЗрди्рд╣ें рдЕрдХ्рд╖рд░рд╢ः рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиा рди рдоाрдиें — рдпे рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕्рдоृрддि, рднрдп рдФрд░ рдЕрдиुрднрд╡ рдХा рдк्рд░рдоाрдг рд╣ैं।
7. рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХा рднौрдЧोрд▓िрдХ рд╕्рд╡рд░ूрдк
| рджिрд╢ा/рдХ्рд╖ेрдд्рд░ | рдХ्рдпा рдеा |
|---|---|
| рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ | рдКрдмрдб़-рдЦाрдмрдб़ рд╣рд░े рдоैрджाрди, рдкрд╣ाрдб़ों рдХी рдУрд░ рдврд▓ाрди, рдЭрд░рдиे, рд╡рдирд╕्рдкрддि; рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╡рд░्рд╖ा рд╕े 7000–6000 рдИ.рдкू. рдХे рдмीрдЪ рдЦेрддी рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рдХे рдк्рд░рдоाрдг |
| рдЙрдд्рддрд░ | рдКँрдЪी рднूрдоि рдоें рдШाрд╕ рдФрд░ рдЫोрдЯी рдЭाрдб़िрдпाँ — рд╕्рдЯेрдкी; рдЬाрдб़े рдХी рдмाрд░िрд╢ рдХे рдмाрдж рднेрдб़-рдмрдХрд░िрдпों рдХे рдЪрд░рдиे рдХे рдЕрдЪ्рдЫे рдоैрджाрди → рдкрд╢ुрдкाрд▓рди |
| рдкूрд░्рд╡ | рджрдЬрд▓ा рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпाँ рдИрд░ाрдиी рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рдУрд░ рдЖрдиे-рдЬाрдиे рдФрд░ рд╕ाрдоाрди рдвोрдиे рдХे рд░ाрд╕्рддे |
| рджрдХ्рд╖िрдг | рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди, рдмрд╣ुрдд рдХрдо рдмाрд░िрд╢; рдлिрд░ рднी рдл़рд░ाрдд рдФрд░ рджрдЬрд▓ा рдЙрдд्рддрд░ी рдкрд╣ाрдб़ों рд╕े рдорд╣ीрди рдЙрдкрдЬाрдК рдЧाрдж рд▓ाрддी рдеीं |
рджрдХ्рд╖िрдг рдоें рдЙрдкрдЬाрдКрдкрди рдХा рд░ाрдЬ़
- рдмाрдв़ рдпा рд╕िंрдЪाрдИ рд╕े рдЧाрдж рдЬ़рдоीрди рдкрд░ рдЬрдорддी рдеी → рднूрдоि рдЙрдкрдЬाрдК।
- рдл़рд░ाрдд рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди рдоें рдХрдИ рдзाрд░ाрдУं рдоें рдмँрдЯ рдЬाрддी рдеी; рдкुрд░ाрдиी рдзाрд░ाрдУं рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдмрдиी рдирд╣рд░ों рд╕े рдЦेрддों рддрдХ рдкाрдиी рдкрд╣ुँрдЪрддा рдеा।
- рдЧेрд╣ूँ, рдЬौ, рдордЯрд░, рдорд╕ूрд░ рдХी рд╕िंрдЪाрдИ рд╣ोрддी рдеी। рдЙрдкрдЬ рдмрд╣ुрдд рдЕрдзिрдХ рдеी।
- рдз्рдпाрди: рдЙрдкрдЬ рдЬ़्рдпाрджा рд╣ोрдиे рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рдирд╣ीं рдХि рдирдЧрд░ рд╕िрд░्рдл़ рдЦेрддी рд╕े рдмрдиे — рд╡्рдпाрдкाрд░, рд╢्рд░рдо-рд╡िрднाрдЬрди рдФрд░ рдк्рд░рдмंрдзрди рднी рдЬ़рд░ूрд░ी рдеे।
рдЕрди्рдп рдЦाрдж्рдп-рд╕्рд░ोрдд
- рд╕्рдЯेрдкी, рдкрд╣ाрдб़ी рдврд▓ाрдиों рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рдоें рднेрдб़-рдмрдХрд░िрдпों рд╕े рдоांрд╕, рджूрдз, рдКрди।
- рдирджिрдпों рдоें рдордЫрд▓िрдпाँ; рдЧрд░्рдоी рдоें рдЦрдЬूрд░ рдХे рдкेрдб़ рдЦूрдм рдлрд▓ рджेрддे рдеे।
8. рдирдХ्рд╢े рдкрдв़рдиा рд╕ीрдЦें
- рдоाрдирдЪिрдд्рд░ 1 (рдкрд╢्рдЪिрдо рдПрд╢िрдпा): рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рджेрд╢ — рддुрд░्рдХी, рд╕ीрд░िрдпा, рд▓ेрдмрдиाрди, рдИрд░ाрди, рдоिрд╕्рд░, рдЕрд░рдм рдХ्рд╖ेрдд्рд░; рд╕ाрдЧрд░ — рдХाрд▓ा рд╕ाрдЧрд░, рдХैрд╕्рдкिрдпрди, рднूрдордз्рдпрд╕ाрдЧрд░, рд▓ाрд▓ рд╕ाрдЧрд░, рдЕрд░рдм рд╕ाрдЧрд░, рдл़ाрд░рд╕ рдХी рдЦाрдб़ी; рдирджिрдпाँ — рджрдЬрд▓ा, рдл़рд░ाрдд, рдиीрд▓, рд╕िंрдзु; рдирдЧрд░ — рдоाрд░ी, рдмेрдмीрд▓ोрди, рдЙрд░ुрдХ, рдЙрд░। рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рдФрд░ рдкрд░्рд╡рдд рдЕрд▓рдЧ рд░ंрдЧों рдоें।
- рдоाрдирдЪिрдд्рд░ 2 (рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा): рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рдкрд╣ाрдб़, рд╕्рдЯेрдкी рдШाрд╕рднूрдоि, рдорд░ुрд╕्рдерд▓, рджрдХ्рд╖िрдг рдХा рд╕िंрдЪिрдд рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░; рдирдЧрд░ — рдиिрдирд╡ेрд╣, рдиिрдорд░ूрдж, рдЕрд╕्рд╕ुрд░, рдоाрд░ी, рдмेрдмीрд▓ोрди, рдмрдЧ़рджाрдж, рдЙрд░ुрдХ, рдЙрд░, рддेрд▓ рдЕрдмू рд╕рд▓ाрдмीрдЦ; рдирджिрдпाँ — рджрдЬрд▓ा, рдл़рд░ाрдд, рдЦाрдмूрд░, рдмाрд▓िрдЦ; рдл़ाрд░рд╕ рдХी рдЦाрдб़ी। рд╡рд░्рд╖ा-рдЖрдзाрд░िрдд рдХृрд╖ि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рджрдХ्рд╖िрдгी рд╕ीрдоा рднी рдЪिрд╣्рдиिрдд।
- рдЖрд╕ाрди рдмाрдд: рдоाрд░ी рдЙрдд्рддрд░ рдХी рддрд░рдл़ рдирджी-рдоाрд░्рдЧ рдкрд░; рдЙрд░ुрдХ рдФрд░ рдЙрд░ рджрдХ्рд╖िрдгी рдирдЧрд░ीрдп рдЗрд▓ाрдХे рдоें।
рднाрдЧ C. рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд▓ेрдЦрди
9. рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг рдХा рдЕрд░्рде рдФрд░ рдорд╣рдд्рдд्рд╡
9.1 рд╢рд╣рд░ рд╕िрд░्рдл़ рднीрдб़ рдирд╣ीं рд╣ोрддा
- рдмрд╣ुрдд рдордХाрди рдпा рдЬ़्рдпाрджा рдЖрдмाрджी рд╕े рдмрд╕्рддी рдкूрд░ा “рд╢рд╣рд░ी рдЕрд░्рдерддंрдд्рд░” рдирд╣ीं рдмрди рдЬाрддी।
- рдЬрдм рдЦेрддी рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдХाрд░ीрдЧрд░ी, рд╡рд╕्рддु-рдЙрдд्рдкाрджрди, рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд╕ेрд╡ाрдПँ рдмрдв़рддी рд╣ैं, рддрдм рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рдЬ़्рдпाрджा рд▓ोрдЧों рдХा рд░рд╣рдиा рд▓ाрднрдХाрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै।
- рд╢рд╣рд░рд╡ाрд╕ी рдЕрдкрдиी рд╣рд░ рдЬ़рд░ूрд░рдд рдЦ़ुрдж рдирд╣ीं рдмрдиा рдкाрддे; рджूрд╕рд░ों рдХे рдХाрдо рдФрд░ рд╡рд╕्рддुрдУं рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ोрддे рд╣ैं।
- рдоुрд╣рд░ рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ा рдХाрд░ीрдЧрд░ рдХांрд╕े рдХे рдФрдЬ़ाрд░, рд░ंрдЧीрди рдкрдд्рдерд░, рдИंрдзрди рдФрд░ рдЧ्рд░ाрд╣рдХ — рд╕рдм рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд╣ै; рдЕрдХेрд▓े рдкूрд░ा рдХाрдо рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХрддा।
- рдЕрдЧрд░ 100 рдХिрд╕ाрди рд╕िрд░्рдл़ рдЕрдкрдиा рдЦाрдиा рдЙрдЧा рдкाрдПँ рддो рдкूрд░्рдгрдХाрд▓िрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдпा рд╕ुрдиाрд░ рдХो рдХौрди рдЦिрд▓ाрдПрдЧा? рдЕрдзिрд╢ेрд╖ (рдмрдЪा рд╣ुрдЖ рдЕрдиाрдЬ) рд╣ो рддрднी рдирдП рдкेрд╢े рдЯिрдХрддे рд╣ैं।
9.2 рд╢्рд░рдо-рд╡िрднाрдЬрди (Division of Labour)
- рдЕрд▓рдЧ рд▓ोрдЧ рдЕрд▓рдЧ рдХाрдо рдоें рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ — рдпрд╣ी рд╢्рд░рдо-рд╡िрднाрдЬрди।
- рдХोрдИ рдкрдд्рдерд░ рдХाрдЯрддा рд╣ै; рдХोрдИ рддाँрдмा-рд░ाँрдЧा рд▓ेрдХрд░ рдХांрд╕ा рдмрдиाрддा рд╣ै; рдХोрдИ рдЕрдиाрдЬ рдЙрдЧाрддा рд╣ै; рдХोрдИ рд╕ाрдоाрди рдвोрддा рд╣ै; рдХोрдИ рд╣िрд╕ाрдм рд░рдЦрддा рд╣ै।
- рдПрдХ рдХा рдХाрдо рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ — рдпрд╣ी рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдХी рдоुрдЦ्рдп рдкрд╣рдЪाрди।
9.3 рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдЧрдарди рдХी рдЬ़рд░ूрд░рдд
- рдзाрддु, рдИंрдзрди, рдкрдд्рдерд░, рд▓рдХрдб़ी, рдЦाрдж्рдп-рд╡рд╕्рддुрдПँ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдЬрдЧрд╣ рд╕े рдЖрддी рдеीं — рдЦрд░ीрдж, рдвुрд▓ाрдИ, рднंрдбाрд░рдг, рд╡िрддрд░рдг рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЪाрд╣िрдП рдеी।
- рдмाрд╣рд░ рдХे рдЧाँрд╡ों рд╕े рдЕрдиाрдЬ рдЖрддा рдФрд░ рдирдЧрд░рд╡ाрд╕िрдпों рдоें рдмाँрдЯрдиा рдкрдб़рддा рдеा।
- рдФрдЬ़ाрд░, рдкाрдд्рд░, рдХाрд░ीрдЧрд░, рд╡्рдпाрдкाрд░ी, рдордЬ़рджूрд░ों рдХे рдмीрдЪ рд╕рдордп–рдХाрдо рдХा рддाрд▓рдоेрд▓ рдЬ़рд░ूрд░ी рдеा।
- рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдиिрд░्рдгрдп рд▓ेрддे–рдЖрджेрд╢ рджेрддे, рджूрд╕рд░े рдЕрдорд▓ рдХрд░рддे।
- рдЗрд╕рд▓िрдП рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдФрд░ рд▓िрдЦिрдд рд╣िрд╕ाрдм-рдХिрддाрдм рдирдЧрд░ीрдп рдЬीрд╡рди рдХे рдЕंрдЧ рдмрдиे।
9.4 рдХांрд╕्рдп рдпुрдЧ рдФрд░ рдзाрддु рдХी рднूрдоिрдХा
- рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХे рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдмрдб़े рдирдЧрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 3000 рдИ.рдкू. рдХे рдХांрд╕्рдп рдпुрдЧ рдоें рдмрдиे।
- рдХांрд╕ा = рддाँрдмा + рд░ाँрдЧा (рдЯिрди) рдХी рдоिрд╢्рд░рдзाрддु; рдЗрд╕рд╕े рдЙрдкрдпोрдЧी рдФрдЬ़ाрд░ рдФрд░ рд╣рдеिрдпाрд░ рдмрдиे।
- рдмрдв़рдИрдЧिрд░ी, рдордирдХों рдоें рдЫेрдж, рдоुрд╣рд░ें рддрд░ाрд╢рдиा, рдл़рд░्рдиीрдЪрд░ рдоें рдЬрдб़ाрдИ, рд╕ीрдкिрдпाँ рдХाрдЯрдиा — рдЗрди рдХाрдоों рдХे рд▓िрдП рдзाрддु рдХे рдФрдЬ़ाрд░ рдЬ़рд░ूрд░ी рдеे। рдХांрд╕े рдХे рднाрд▓े рдХी рдиोрдХ рдЬैрд╕े рд╣рдеिрдпाрд░ рднी рдЪрд▓рддे рдеे।
9.5 рдЪिрдд्рд░: “рд╡ाрд░्рдХा рдХा рд╕िрд░” (Warka Head)
- рдЙрд░ुрдХ рд╕े рдоिрд▓ी рд▓рдЧрднрдЧ 3000 рдИ.рдкू. рдХी рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рд╕े рддрд░ाрд╢ी рд╕्рдд्рд░ी-рдоुрдЦाрдХृрддि।
- рдЖँрдЦों/рднौंрд╣ों рдоें рд▓ैрдкिрд╕ рд▓ाрдЬ़ुрд▓ी, рд╕рдл़ेрдж рд╕ीрдк рдФрд░ рдХाрд▓े рдмिрдЯुрдоेрди рдХी рдЬрдб़ाрдИ рдХे рд╕ंрдХेрдд; рд╕िрд░ рдХा рдКрдкрд░ी рдЦाँрдЪा рд╕ंрднрд╡рддः рдЖрднूрд╖рдг рдХे рд▓िрдП।
- рдХрдаोрд░ рдкрдд्рдерд░ рджूрд░ рд╕े рдоँрдЧाрдпा рдЧрдпा рд╣ोрдЧा — рдЗрд╕рд▓िрдП рдкрдд्рдерд░ рд▓ाрдиे рд╡ाрд▓े, рдиाрд╡िрдХ, рдзाрддु-рдФрдЬ़ाрд░ рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓े, рддрд░ाрд╢рдиे рд╡ाрд▓े, рдЬрдб़ाрдИ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े — рд╕рдм рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮों рдХी рднूрдоिрдХा।
рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк 2 (рдХ्рдпा рдзाрддुрдУं рдХे рдмिрдиा рд╢рд╣рд░ рд╕ंрднрд╡ рдеे?): рдкुрд╕्рддрдХ рдзाрддु-рдФрдЬ़ाрд░ों рдкрд░ рдЬ़ोрд░ рджेрддी рд╣ै; рдкрд░ рд╢рд╣рд░ рдХрдИ рдХाрд░рдгों рдкрд░ рдЯिрдХे рдеे — рдЦाрдж्рдп-рдЕрдзिрд╢ेрд╖, рд╢्рд░рдо-рд╡िрднाрдЬрди, рдоाрд░्рдЧ, рд╕ंрдЧрдарди рдФрд░ рд▓िрдЦिрдд рд╣िрд╕ाрдм।
10. рд╕ाрдоाрди рдХрд╣ाँ рд╕े рдЖрддा рдеा?
- рджрдХ्рд╖िрдгी рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдоें рдЕрди्рди рдкрд░्рдпाрдк्рдд рдеा, рдкрд░ рдЦрдиिрдЬ рдХрдо। рдФрдЬ़ाрд░–рдоुрд╣рд░–рдЖрднूрд╖рдг рдХे рд▓िрдП рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдкрдд्рдерд░ рдХрдо; рд╕्рдеाрдиीрдп рдЦрдЬूрд░ рдФрд░ рдкॉрдкрд▓рд░ рдХी рд▓рдХрдб़ी рдЧाрдб़ी–рдкрд╣िрдП–рдордЬ़рдмूрдд рдиाрд╡ рдХे рд▓िрдП рд╣рд░ рдмाрд░ рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдирд╣ीं; рдЙрдкрдпोрдЧी рдзाрддुрдУं рдХी рдХрдоी।
- рдЖрдпाрдд: рд▓рдХрдб़ी, рддाँрдмा, рдЯिрди, рд╕ोрдиा, рдЪाँрджी, рд╕ीрдкिрдпाँ, рдХрдИ рддрд░рд╣ рдХे рдкрдд्рдерд░ — рддुрд░्рдХी, рдИрд░ाрди рдФрд░ рдл़ाрд░рд╕ рдХी рдЦाрдб़ी рдХे рдкाрд░ рдХे рдЗрд▓ाрдХों рд╕े।
- рдиिрд░्рдпाрдд: рдХрдкрдб़ा рдФрд░ рдХृрд╖ि рдЙрдд्рдкाрдж।
- рдЦрдиिрдЬ-рд╕рдоृрдж्рдз рдЗрд▓ाрдХों рдоें рдЦेрддी рдХрдо, рдЗрд╕рд▓िрдП рджोрдиों рдХो рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХी рдЬ़рд░ूрд░рдд।
- рдиिрдпрдоिрдд рд╡िрдиिрдордп рдХे рд▓िрдП рдЕрднिрдпाрди, рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЪрд▓ाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрдЧрдарди рдЪाрд╣िрдП рдеा।
- рд╕ाрдоाрди рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдкрд╣ुँрдЪे — рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдоुрд╣рд░, рдЧिрдирддी рдФрд░ рд▓ेрди-рджेрди рдХे рдк्рд░рдоाрдг рдХाрдо рдЖрдП।
- рдПрдХ рдоंрджिрд░ рдХो рдХांрд╕े рдХी рдоूрд░्рддि рдмрдирд╡ाрдиी рд╣ै: рдзाрддु рдмाрд╣рд░ рд╕े рдЖрдПрдЧी, рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдвाрд▓ेрдЧा, рдордЬ़рджूрд░ рдИंрдзрди рдЬुрдЯाрдПँрдЧे рдФрд░ рд▓िрдкिрдХ рдЦ़рд░्рдЪ рджрд░्рдЬ рдХрд░ेрдЧा। рдПрдХ рд╡рд╕्рддु рдХे рдкीрдЫे рдкूрд░ा рдЖрд░्рдеिрдХ рдЬाрд▓ рд╣ै।
11. рдЬрд▓-рдкрд░िрд╡рд╣рди рдХी рднूрдоिрдХा
- рдЕрдиाрдЬ–рд▓рдХрдб़ी рдХा рднाрд░ी рдмोрдЭ рдкрд╢ुрдУं рдХी рдкीрда рдпा рдмैрд▓рдЧाрдб़ी рд╕े рд▓ंрдмे рд░ाрд╕्рддे рдкрд░ рдвोрдиा рдзीрдоा рдФрд░ рдорд╣ँрдЧा рдеा; рдЬाрдирд╡рд░ों рдХो рд░ाрд╕्рддे рдоें рдЪाрд░ा рднी рджेрдиा рдкрдб़рддा।
- рдЬрд▓-рдоाрд░्рдЧ рд╕рд╕्рддा: рдоाрд▓ рд╕े рд▓рджी рдиाрд╡ें рдирджी рдХी рдзाрд░ा рдпा рд╣рд╡ा рдХा рд╕рд╣ाрд░ा рд▓े рд╕рдХрддी рдеीं।
- рдирд╣рд░ें, рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдзाрд░ाрдПँ рдФрд░ рдиाрд╡ें рдмрд╕्рддिрдпों рдХे рдмीрдЪ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕ंрдкрд░्рдХ рдеीं।
- рдл़рд░ाрдд рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдмрдб़ा рдоाрд░्рдЧ рдмрдиा; рдЖрдЧे рдоाрд░ी рдЗрд╕рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।
- 50 рдмोрд░ी рдЕрдиाрдЬ рдХрдИ рдЧाрдб़िрдпों рдХी рдЬрдЧрд╣ рдПрдХ рдиाрд╡ рдоें рд▓े рдЬाрдиा рдХрдо рд╢्рд░рдо рдФрд░ рд▓ाрдЧрдд рдХा рдХाрдо рд╣ै (рд╕рдордЭाрдиे рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг)।
12. рд▓ेрдЦрди рдХा рдЬрди्рдо — рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рд╣िрд╕ाрдм-рдХिрддाрдм
12.1 рдмोрд▓рдиा рдФрд░ рд▓िрдЦрдиा — рдл़рд░्рдХ़
- рд╣рд░ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдмोрд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднाрд╖ा рд╣ोрддी рд╣ै — рдз्рд╡рдиिрдпों рд╕े рдЕрд░्рде।
- рд▓ेрдЦрди рдоें рдз्рд╡рдиिрдпों/рд╢рдм्рджों рдХो рдРрд╕े рджिрдЦрдиे рд╡ाрд▓े рдЪिрд╣्рдиों рд╕े рджिрдЦाрддे рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ें рдмाрдж рдоें рдкрдв़ा рдЬा рд╕рдХे। рд▓ेрдЦрди = рд╕ूрдЪрдиा рдХो рдЯिрдХाрдК рд░ूрдк рджेрдиा, рд╕िрд░्рдл़ рдЪिрдд्рд░ рдмрдиाрдиा рдирд╣ीं।
12.2 рдкрд╣рд▓ी рдЬ्рдЮाрдд рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ
- рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд▓िрдЦिрдд рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рд▓рдЧрднрдЧ 3200 рдИ.рдкू. рдХी।
- рдЗрдирдоें рдЪिрдд्рд░-рдЬैрд╕े рдЪिрд╣्рди рдФрд░ рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ рдеीं।
- рдЙрд░ुрдХ рдХे рдоंрджिрд░ों рдоें рдЖрдиे-рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рд╡рд╕्рддुрдУं рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 5000 рд▓ेрдЦे/рд╕ूрдЪिрдпाँ।
- рдЪिрд╣्рди: рдмैрд▓, рдордЫрд▓ी, рд░ोрдЯी/рдЕрдиाрдЬ, рдиाрд╡, рд╕ंрдЦ्рдпाрдПँ। рдЖрд░ंрднिрдХ рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рд▓рдЧрднрдЧ 3–5 рд╕ेрдоी рдпा рдФрд░ рдЫोрдЯी।
- рдХाрд░рдг: рдХрдИ рд╡्рдпрдХ्рддि, рдХрдИ рд╡рд╕्рддुрдПँ, рдХрдИ рддाрд░ीрдЦ़ें — рдЗंрд╕ाрдиी рдпाрджрджाрд╢्рдд рд╕рдм рд▓ेрди-рджेрди рдХा рднрд░ोрд╕ेрдоंрдж рд░िрдХॉрд░्рдб рдирд╣ीं рд░рдЦ рд╕рдХрддी।
13. рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдФрд░ рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓िрдкि рдХैрд╕े рдмрдирддी рдеी?
13.1 рд▓िрдЦрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (рдХ्рд░рдо рд╕े)
- рдЪिрдХрдиी рдоिрдЯ्рдЯी рдХो рдЧीрд▓ा рдХрд░рдХे рдЧूँрдердиा।
- рд╣рдеेрд▓ी рдоें рдкрдХрдб़ी рдЬा рд╕рдХрдиे рд╡ाрд▓ी рдЫोрдЯी рд╕рдкाрдЯ рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдмрдиाрдиा।
- рд╕рддрд╣ рд╕рдорддрд▓ рдФрд░ рдЪिрдХрдиी рдХрд░рдиा।
- рд╕рд░рдХंрдбे рдХी рддीрд▓ी рдХे рд╕िрд░े рд╕े рдЧीрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдоें рдХीрд▓/рдЦूँрдЯी рдЬैрд╕े рдиिрд╢ाрди рджрдмाрдиा।
- рд╕ूрдЦрдиे рдкрд░ рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдХрдаोрд░ — рдЪिрд╣्рди рдЯिрдХाрдК।
- рдкुрд░ाрдиा рдпा рдЧрд▓рдд рд╣िрд╕ाрдм рд╣ो рддो рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдлेंрдХी рдЬा рд╕рдХрддी рдеी; рд╕ूрдЦी рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдкрд░ рдирдпा рд╣िрд╕ाрдм рдирд╣ीं рд▓िрдЦ рд╕рдХрддे рдеे।
рд╣рд░ рдЕрд▓рдЧ рд╕ौрджे рдХे рд▓िрдП рдЕрд▓рдЧ рдкрдЯ्рдЯिрдХा рд▓рдЧрддी рдеी, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЦुрджाрдИ рдоें рдмрдб़ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд▓िрдЦिрдд рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдоिрд▓े।
13.2 ‘рдХ्рдпूрдиिрдл़ॉрд░्рдо’ рд╢рдм्рдж
- Cuneiform = рдХीрд▓ाрдХाрд░/рдЦूँрдЯी-рдЖрдХाрд░ рдХी рд▓ेрдЦрди-рдк्рд░рдгाрд▓ी। рд▓ैрдЯिрди рдХ्рдпूрдиिрдпрд╕ (рдЦूँрдЯी) + рдл़ॉрд░्рдоा (рдЖрдХाрд░)।
- рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдХे рджोрдиों рдУрд░ рд▓िрдЦрдиा рд╕ंрднрд╡ рдеा; рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг рдоें рдПрдХ рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдкрд░ рдЧрдгिрдд рдХा рдЕрдн्рдпाрд╕ рдФрд░ рдд्рд░िрднुрдЬ/рд░ेрдЦाрдПँ рд╣ैं।
13.3 рдЪिрдд्рд░ों рд╕े рдз्рд╡рдиि-рдЪिрд╣्рдиों рддрдХ
- рд▓рдЧрднрдЧ 2600 рдИ.рдкू. рддрдХ рд╕ंрдХेрдд рд╕ुрдоेрд░ी рднाрд╖ा рдХी рдз्рд╡рдиिрдпों рдХो рджрд░्рд╢ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рдЧрдП (рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓िрдкि рдХा рд╡िрдХाрд╕)।
- рд▓ेрдЦрди рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ: рд╢рдм्рджрдХोрд╢, рдЬ़рдоीрди рдХे рдЕрдзिрдХाрд░-рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг рдХो рд╡ैрдз рдмрдиाрдиे, рд░ाрдЬрдХीрдп рдХाрд░्рдп рджрд░्рдЬ рдХрд░рдиे, рдирдП рдХ़ाрдиूрди/рдЖрджेрд╢ рдШोрд╖िрдд рдХрд░рдиे рдоें।
- рд▓рдЧрднрдЧ 2400 рдИ.рдкू. рдХे рдмाрдж рдЕрдХ्рдХрджी рдк्рд░рдоुрдЦ; рдЕрдХ्рдХрджी рдоें рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓ेрдЦрди рдкрд╣рд▓ी рдИрд╕рд╡ी рд╕рджी рддрдХ рдЪрд▓ा।
рд▓िрдЦрдиा рдПрдХ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдХ्рдпों рдеा?
- рдмोрд▓ा рдЖрджेрд╢ рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓े рдХी рдпाрдж рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░; рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдмाрдж рдоें рднी рджेрдЦी рдЬा рд╕рдХрддी рдеी।
- рдХिрд╕ рдЦेрдд рд╕े рдХिрддрдиा рдЬौ рдЖрдпा, рдХिрд╕े рдХिрддрдиी рдордЬ़рджूрд░ी рдоिрд▓ी, рдХौрди-рд╕ा рд╕ाрдоाрди рдмाрд╣рд░ рдЧрдпा — рдпрд╣ рд╕ंрднाрд▓рдиा рдЬ़рд░ूрд░ी рдеा। рд▓ेрдЦрди рдиे рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдмрдв़ाрдИ।
- рд▓ेрдЦрди рдХो рд╕िрд░्рдл़ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХा рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдоाрдирдиा рдЧ़рд▓рдд — рд╣िрд╕ाрдм-рдХिрддाрдм рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрди-рдк्рд░рдмंрдзрди рдЗрд╕рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬ़рд░ूрд░рддें рдеीं।
- рдЧोрджाрдо рдоें 30 рдмोрд░िрдпाँ рдЬौ рдЖрдИं рдФрд░ 12 рдЧрдИं — рд▓िрдЦिрдд рд░िрдХॉрд░्рдб рд╡िрд╡ाрдж рдоें рдорджрдж рдХрд░ेрдЧा। (рдк्рд░ाрдЪीрди рдЗрдХाрдЗрдпाँ рдЖрдЬ рдЬैрд╕ी рдирд╣ीं рдеीं।)
14. рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓ेрдЦрди рд╕ीрдЦрдиा рдХрдаिрди рдХ्рдпों рдеा?
- рдПрдХ рдЪिрд╣्рди рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ़ी рдХे ‘a’ рдЬैрд╕े рдЕрдХेрд▓े рд╡рд░्рдг рдХी рдЬрдЧрд╣ ‘put’, ‘la’, ‘in’ рдЬैрд╕े рдз्рд╡рдиि-рд╕рдоूрд╣ (syllable) рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा।
- рд▓िрдкिрдХों рдХो рд╕ैрдХрдб़ों рдЪिрд╣्рди рдпाрдж рдХрд░рдиे рдкрдб़рддे рдеे।
- рдкрдЯ्рдЯिрдХा рд╕ूрдЦрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рд╕рд╣ी рдиिрд╢ाрди рдмрдиाрдиे рд╣ोрддे — рдЧрддि, рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдХुрд╢рд▓рддा рдЪाрд╣िрдП।
- рдЪिрд╣्рди рдЬрдЯिрд▓ рдеे, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ीрдоिрдд рд▓ोрдЧ рд╣ी рдкрдв़-рд▓िрдЦ рд╕рдХрддे; рд╕ाрдХ्рд╖рд░рддा рдХрдо।
- рд░ाрдЬा рд╕्рд╡рдпं рдкрдв़ рд╕рдХे рддो рдпрд╣ рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा-рдпोрдЧ्рдп рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдоाрдиी рдЬाрддी рдеी।
- рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХा рдкрдд्рд░ рд╢ाрд╕рдХ рдХो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкрдв़рдХрд░ рд╕ुрдиाрдпा рдЬाрддा рдеा — рдЗрд╕рд▓िрдП рднाрд╖ा рдоें “рдлрд▓ाँ рдоाрд▓िрдХ рдХो рдЙрд╕рдХे рд╕ेрд╡рдХ рдХा рдиिрд╡ेрджрди…” рдЬैрд╕ी рдмोрд▓рдиे рдХी рд╢ैрд▓ी рджिрдЦрддी рдеी।
- рд▓ंрдмे рд╕ृрд╖्рдЯि-рдХाрд╡्рдп рдХे рдЕंрдд рдоें рдоाрддा-рдкिрддा, рдмुрдЬ़ुрд░्рдЧ, рд╡िрдж्рд╡ाрди, рдпрд╣ाँ рддрдХ рдХि рдЪрд░рд╡ाрд╣ों рдХो рднी рдХाрд╡्рдп рд╕ुрдиाрдиे/рдпाрдж рд░рдЦрдиे рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдоिрд▓рддी рд╣ै।
- рдмрдб़ा рдЕрд░्рде: рд▓ेрдЦрди рдЬ्рдЮाрди, рд╢ाрд╕рди рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдкीрдв़ी-рджрд░-рдкीрдв़ी рдкрд╣ुँрдЪाрдиे рдХी рдмौрдж्рдзिрдХ рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдеी।
15. рд▓ेрдЦрди рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЙрджाрд╣рд░рдг — рдПрдирдорд░्рдХрд░ рдФрд░ рдЕрд░рдЯ्рдЯा
рдкाрдд्рд░
- рдПрдирдорд░्рдХрд░ — рдЙрд░ुрдХ рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢ाрд╕рдХ, рд╕ुрдоेрд░ी рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХा рдкाрдд्рд░।
- рдЕрд░рдЯ्рдЯा — рджूрд░ рдХा рдк्рд░рджेрд╢ рдЬрд╣ाँ рдХीрдорддी рдкрдд्рдерд░–рдзाрддुрдПँ рдоिрд▓рддी рдеीं।
- рд╕ूрд╕ा — рдпाрдд्рд░ा рдХे рд░ाрд╕्рддे рдХा рдирдЧрд░।
рдХрд╣ाрдиी рдХ्рд░рдо рд╕े
- рдПрдирдорд░्рдХрд░ рдЕрдкрдиे рд╕ुंрджрд░ рдоंрджिрд░ рдХे рд▓िрдП рд▓ैрдкिрд╕ рд▓ाрдЬ़ुрд▓ी рдФрд░ рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рд░рдд्рди/рдзाрддुрдПँ рдЪाрд╣рддा рдеा।
- рдЙрд╕рдиे рдЕрд░рдЯ्рдЯा рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдХे рдкाрд╕ рджूрдд рднेрдЬा; рджूрдд рдЪाँрдж-рддाрд░े рдФрд░ рд╕ूрд░्рдп рд╕े рд░ाрд╕्рддा рджेрдЦрдХрд░ рдЪрд▓ा।
- рджूрдд рдкाँрдЪ, рдЫрд╣, рдлिрд░ рд╕ाрдд рдкрд░्рд╡рдд-рд╢्рд░ेрдгिрдпाँ рдкाрд░ рдХрд░рддा рд╣ै; рдКрдкрд░ рд╕े рдШाрдЯी рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдЪूрд╣ों рдЬैрд╕े рдЫोрдЯे рджिрдЦрддे рд╣ैं (рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рд╡рд░्рдгрди)।
- рдХрдИ рдпाрдд्рд░ाрдУं рдХे рдмाрдж рднी рджूрдд рд╡ांрдЫिрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдирд╣ीं рд▓ा рд╕рдХा।
- рдЗрддрдиे рд╕ंрджेрд╢ рдпाрдж рд░рдЦрдиे рд╕े рджूрдд рдмाрддें рдЧрдб़рдмрдб़ाрдиे рд▓рдЧा।
- рддрдм рдХрдеा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд░ाрдЬा рдиे рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдмрдиाрдХрд░ рд╕ंрджेрд╢ рд▓िрдЦा рдФрд░ рджूрдд рд╡рд╣ी рд▓े рдЧрдпा।
- рдЕрд░рдЯ्рдЯा рдХा рд╢ाрд╕рдХ рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдкрд░ рдХीрд▓-рдЬैрд╕े рд╢рдм्рдж рджेрдЦрдХрд░ рдЪрдХिрдд рдФрд░ рдХ्рд░ोрдзिрдд рд╣ुрдЖ।
рдЗрд╕ рдХрд╣ाрдиी рд╕े рдХ्рдпा рд╕िрдж्рдз рд╣ोрддा рд╣ै, рдХ्рдпा рдирд╣ीं?
- рдпрд╣ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рдХी рдХрдеा рд╣ै — рд▓ेрдЦрди-рдЖрд╡िрд╖्рдХाрд░ рдХा рд╢ाрдм्рджिрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдк्рд░рдоाрдг рдирд╣ीं।
- рдпрд╣ рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХी рд╕ोрдЪ рджिрдЦाрддी рд╣ै рдХि рд░ाрдЬा, рд▓ंрдмी рджूрд░ी рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд▓िрдЦिрдд рд╕ंрджेрд╢ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рд╕े рдЬुрдб़े рдеे।
- рд▓ेрдЦрди рд╕ूрдЪрдиा рд╕ंрднाрд▓рдиे, рджूрд░ рднेрдЬрдиे рдФрд░ рдирдЧрд░-рдЬीрд╡рди рдХी рд╢्рд░ेрд╖्рдарддा рджिрдЦाрдиे рдХा рд╕ाрдзрди рдоाрдиा рдЧрдпा।
рднाрдЧ D. рдоंрджिрд░, рд░ाрдЬा, рдЙрд░ुрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрди्рдп рд▓ोрдЧों рдХा рдЬीрд╡рди
16. рджрдХ्рд╖िрдгी рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдоें рд╢рд╣рд░ рдХैрд╕े рдмрдв़े?
рддीрди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдирдЧрд░
- рдоंрджिрд░-рдирдЧрд░ — рдоंрджिрд░ рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдмрдв़े।
- рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдирдЧрд░ — рдоाрд▓ рдХी рдЦрд░ीрдж-рдмिрдХ्рд░ी рдФрд░ рдвुрд▓ाрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ।
- рд╢ाрд╣ी рдирдЧрд░ — рд╢ाрд╕рди рдФрд░ рд░ाрдЬा рдХी рд╕рдд्рддा рдк्рд░рдоुрдЦ।
рд▓рдЧрднрдЧ 5000 рдИ.рдкू. рд╕े рджрдХ्рд╖िрдгी рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдоें рдХुрдЫ рдмрд╕्рддिрдпाँ рдирдЧрд░ рдмрдирдиे рд▓рдЧीं। рдХрдИ рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдмрд╕рдиे рд╡ाрд▓े рд╕рдоूрд╣ों рдХा рдоूрд▓ рд╕्рдеाрди рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдирд╣ीं; рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЪुрдиे рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдоंрджिрд░ рдмрдиाрдП рдпा рдкुрд░ाрдиे рдоंрджिрд░ों рдХा рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХिрдпा।
рд╕рдмрд╕े рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдоंрджिрд░
- рдЖрдХाрд░ рдоें рдЫोрдЯे, рдХрдЪ्рдЪी рдИंрдЯ рдХे।
- рджेрд╡рддाрдУं рдХा рдШрд░ рдоाрдиे рдЧрдП; рд╢ुрд░ू рдоें рд╕ाрдзाрд░рдг рдШрд░ों рд╕े рдмрд╣ुрдд рдЕрд▓рдЧ рдирд╣ीं рджिрдЦрддे рдеे।
- рдХुрдЫ рдХी рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ें рдеोрдб़ी рджूрд░ी рдкрд░ рднीрддрд░-рдмाрд╣рд░ рдоुрдб़ी рд╣ोрддी рдеीं; рд╕ाрдзाрд░рдг рдШрд░ों рдХी рдирд╣ीं।
- рдЦुрд▓ा рдЖँрдЧрди рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХрдорд░े; рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдоंрджिрд░ рдмрдб़े рд╣ोрддे рдЧрдП।
- рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╡рддा: рдЙрд░ рдХे рдЪंрдж्рд░-рджेрд╡рддा рдФрд░ рдЗрдирди्рдиा (рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдпुрдж्рдз рдХी рджेрд╡ी)।
- рдЪिрдд्рд░: рд▓рдЧрднрдЧ 5000 рдИ.рдкू. рдХे рдоंрджिрд░ рдХा рдирдХ्рд╢ा — рд╡ेрджी, рднрдЯ्рдЯी, рдк्рд░рд╡ेрд╢-рдж्рд╡ाрд░।
- рдирдЧрд░ рдЕрдЪाрдирдХ рдирд╣ीं рдмрдиे; рдмрд╕्рддिрдпों, рдЦेрддी, рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХा рдЖрдХाрд░ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдмрджрд▓ा। рдоंрджिрд░ рдХा рдмрдв़рддा рдЖрдХाрд░ рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рд╢्рд░рдо рдФрд░ рд╕ंрд╕ाрдзрди рдЬुрдЯाрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा рдХा рд╕ंрдХेрдд рд╣ै।
- рд╕ोрдЪिрдП, рдЫोрдЯा рдоंрджिрд░ рдмрдб़ा рдХैрд╕े рдмрдиा рд╣ोрдЧा — рдИंрдЯें рдХिрд╕рдиे рдмрдиाрдИं? рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХो рдЦाрдиा рдХिрд╕рдиे рджिрдпा? рдХाрдо рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी рдХिрд╕рдиे рдХी? — рдпрд╣ी рд╕рд╡ाрд▓ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдкूрдЫрддे рд╣ैं।
17. рдоंрджिрд░ рд╕िрд░्рдл़ рдкूрдЬा-рд╕्рдерд▓ рдХ्рдпों рдирд╣ीं рдеा?
- рд▓ोрдЧ рдЕрди्рди, рджрд╣ी, рдордЫрд▓ी рдХी рднेंрдЯें рдЪрдв़ाрддे; рдХुрдЫ рдоंрджिрд░ों рдХे рдл़рд░्рд╢ рд╕े рдордЫрд▓ी рдХी рд╣рдб्рдбिрдпों рдХी рдкрд░рддें рдоिрд▓ी рд╣ैं।
- рджेрд╡рддा рдХो рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рдЦेрддी, рдордЫрд▓ी рдкрдХрдб़рдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ों рдФрд░ рдкрд╢ुрдзрди рдХा рд╕्рд╡ाрдоी рд╕рдордЭा рдЬाрддा рдеा।
- рдоंрджिрд░ рдоें рдЕрдиाрдЬ рдкीрд╕рдиा, рддेрд▓ рдиिрдХाрд▓рдиा, рдХрддाрдИ, рдКрдиी рдХрдкрдб़ा рдмुрдирдиा рднी рд╣ोрддा рдеा।
- рдоंрджिрд░ рдЕрдиाрдЬ, рд╣рд▓ рдЬोрддрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд╢ु, рд░ोрдЯी, рдЬौ рдХी рдорджिрд░ा, рдордЫрд▓ी рдЖрджि рдХे рд╡िрддрд░рдг рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा।
- рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдФрд░ рдордЬ़рджूрд░ рд▓рдЧाрдП рдЬाрддे, рднंрдбाрд░ рдХा рд╣िрд╕ाрдм рд░рдЦा рдЬाрддा, рд▓िрдЦिрдд рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рдмрдирддीं।
- рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдоंрджिрд░ = рдзाрд░्рдоिрдХ + рдЖрд░्рдеिрдХ + рд╕ाрдоाрдЬिрдХ + рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╕ंрд╕्рдеा।
18. рдЙрдкрдЬाрдК рднूрдоि рдоें рднी рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХ्рдпों?
(рдХ) рдирджी рдХी рдЕрдиिрд╢्рдЪिрддрддा
- рдХрднी рдл़рд░ाрдд рдоें рдмрд╣ुрдд рдкाрдиी рдЖрдиे рд╕े рдл़рд╕рд▓ рдбूрдм рдЬाрддी; рдХрднी рдирджी рд░ाрд╕्рддा рдмрджрд▓ рджेрддी рдФрд░ рдЦेрдд рд╕ूрдЦे рд░рд╣ рдЬाрддे।
- рдмрд╕्рддिрдпाँ рдХрдИ рдмाрд░ рдЙрдЬрдб़ीं рдФрд░ рджोрдмाрд░ा рдмрд╕ाрдИ рдЧрдИं।
(рдЦ) рдЗंрд╕ाрдиी рдХाрд░рдг
- рдКрдкрд░ рдмрд╕े рд▓ोрдЧ рдЬ़्рдпाрджा рдкाрдиी рдоोрдб़ рд▓ेрддे → рдиीрдЪे рдХे рдЧाँрд╡ों рддрдХ рдкाрдиी рдирд╣ीं рдкрд╣ुँрдЪрддा।
- рдирд╣рд░ рдоें рдЧाрдж рд╕ाрдл़ рди рдХрд░ें рддो рдмрд╣ाрд╡ рд░ुрдХрддा।
- рдЬ़рдоीрди рдФрд░ рд╕िंрдЪाрдИ рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЭрдЧрдб़े।
(рдЧ) рдпुрдж्рдз-рдиेрддाрдУं рд╕े рд░ाрдЬाрдУं рддрдХ
- рдпुрдж्рдз рдЬीрддрдиे рд╡ाрд▓े рдоुрдЦिрдпा рд▓ूрдЯ рдХा рдоाрд▓ рдмाँрдЯрддे рдФрд░ рдмंрджिрдпों рд╕े рдиौрдХрд░/рдЪौрдХीрджाрд░ рдХा рдХाрдо рд▓ेрддे।
- рдЗрд╕рд╕े рд╕рдорд░्рдердХ рдФрд░ рд╢рдХ्рддि рдмрдв़рддी, рдкрд░ рд╢ुрд░ू рдоें рдРрд╕े рдпुрдж्рдз-рдиेрддा рд╕्рдеाрдпी рд╢ाрд╕рдХ рдирд╣ीं рд╣ोрддे рдеे।
- рдзीрд░े-рдзीрд░े рдХुрдЫ рдоुрдЦिрдпा рд╕ैрдиिрдХ рд╢рдХ्рддि рдХे рд╕ाрде рд╕्рдеाрдпी рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдмрдиाрдиे, рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕िंрдЪाрдИ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХрд░рдиे рд▓рдЧे।
- рд╡िрдЬрдпी рдк्рд░рдоुрдЦ рджेрд╡рддाрдУं рдХो рдорд╣ँрдЧी рднेंрдЯें рджेрддे, рдоंрджिрд░ों рдХी рд╢ोрднा рдмрдв़ाрддे рдФрд░ рдмाрд╣рд░ рд╕े рдкрдд्рдерд░/рдзाрддु рдоँрдЧाрддे।
- рдоंрджिрд░ рдХी рд╕ंрдкрдд्рддि рдФрд░ рдоाрд▓-рдЖрд╡рдХ-рдЬाрд╡рдХ рдХा рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕ुрд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣ुрдЖ।
- рдПрдирдорд░्рдХрд░ рдЬैрд╕ी рдХрдеाрдУं рдоें рд░ाрдЬा рдзाрд░्рдоिрдХ, рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдХाрд░्рдпों рдХा рд╕ंрдЪाрд▓рдХ рджिрдЦрддा рд╣ै।
- рдПрдХ рдЬрдЧрд╣ рдЬ़्рдпाрджा рд▓ोрдЧों рдХो рдмрд╕ाрдХрд░ рд░ाрдЬा рд╕ंрдХрдЯ рдоें рдЬрд▓्рджी рд╕ैрдиिрдХ рдЬुрдЯा рд╕рдХрддा рдеा; рд╕ाрде рд░рд╣рдиे рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рднी рдорд╣рд╕ूрд╕ рд╣ोрддी।
19. рдЙрд░ुрдХ (Uruk) — рдмрдб़ा рд╢рд╣рд░, рджीрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╢्рд░рдо
19.1 рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЖрдХाрд░
- рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдоंрджिрд░-рдирдЧрд░ों рдоें рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг; рд╣рдеिрдпाрд░рдмंрдж рдпोрдж्рдзाрдУं рдФрд░ рдкрд░ाрдЬिрдд рд╢рдд्рд░ुрдУं рдХे рдЪिрдд्рд░ рдоिрд▓े।
- рд▓рдЧрднрдЧ 3000 рдИ.рдкू. рдоें рд╢рд╣рд░ рдХрд░ीрдм 250 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ рдоें рдлैрд▓ा; рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХे рдХрдИ рдЫोрдЯे рдЧाँрд╡ рдЙрдЬрдб़े рдФрд░ рдЖрдмाрджी рдирдЧрд░ рдоें рд╕िрдордЯी।
- рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рддрдм рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдмाрдж рдХे рдоोрд╣рдирдЬोрджрдб़ो рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рджुрдЧрдиा рдеा।
- рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдордЬ़рдмूрдд рдирдЧрд░-рдк्рд░ाрдЪीрд░ (рджीрд╡ाрд░) рдмрди рдЪुрдХी рдеी।
- рдирдЧрд░ рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд▓рдЧрднрдЧ 4200 рдИ.рдкू. рд╕े 400 рдИрд╕рд╡ी рддрдХ; рд▓рдЧрднрдЧ 2800 рдИ.рдкू. рдоें рдлैрд▓ाрд╡ рдХрд░ीрдм 400 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░।
19.2 рдордЬ़рджूрд░ рдФрд░ рдпुрдж्рдзрдмंрджी
- рдЕрдиेрдХ рд▓ोрдЧों рдХो рдоंрджिрд░ рдпा рд╢ाрд╕рдХ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг-рдХाрд░्рдпों рдоें рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╢्рд░рдо рдХрд░рдиा рдкрдб़рддा рдеा — рдЕрд▓рдЧ рдХृрд╖ि-рдХрд░ рди рд▓िрдпा рдЬाрдП рддрдм рднी рдХाрдо рдХрд░рдиा рдЬ़рд░ूрд░ी рд╣ो рд╕рдХрддा рдеा।
- рдХाрдо рдХे рдмрджрд▓े рдЕрдиाрдЬ рджिрдпा рдЬाрддा; рд░ाрд╢рди-рд╕ूрдЪिрдпों рдкрд░ рдЕрдиाрдЬ, рдХрдкрдб़े рдФрд░ рддेрд▓ рдХी рдоाрдд्рд░ा рджрд░्рдЬ।
- рдкुрд╕्рддрдХ рдХे рдПрдХ рдЕрдиुрдоाрди рдоें рдПрдХ рдоंрджिрд░ рдХे рдиिрд░्рдоाрдг рдкрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 1500 рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдиे 5 рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рд░ोрдЬ़ 10 рдШंрдЯे рдХाрдо рдХिрдпा।
- рдордЬ़рджूрд░ рдкрдд्рдерд░ рддोрдб़рддे, рдзाрддु рд▓ाрддे, рдИंрдЯें рдмрдиाрддे-рд▓рдЧाрддे рдФрд░ рджूрд░ рджेрд╢ों рд╕े рдиिрд░्рдоाрдг-рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдвोрддे।
19.3 рд╢िрд▓्рдк рдФрд░ рддрдХрдиीрдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпाँ
- рдХांрд╕े рдХे рдФрдЬ़ाрд░ рд╕े рд╢िрд▓्рдк рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рднाрд╡ी।
- рдмрдб़े рдХрдорд░ों рдХी рдЫрдд рдХे рд▓िрдП рд▓ंрдмी рд▓рдХрдб़ी рди рдоिрд▓рдиे рдкрд░ рдИंрдЯ рдХे рд╕्рддंрдн рдЬैрд╕े рд╡ाрд╕्рддु-рд╕рдоाрдзाрди।
- рд╕ैрдХрдб़ों рд▓ोрдЧ рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдЫोрдЯे рд╢ंрдХु (cones) рдмрдиाрдХрд░ рдкрдХाрддे; рд░ंрдЧीрди рд╢ंрдХुрдУं рд╕े рдоंрджिрд░ рдХी рджीрд╡ाрд░ें рд╕рдЬрддीं।
- рдЙрдд्рддрдо рдоूрд░्рддिрдпाँ рдЕрдХ्рд╕рд░ рдмाрд╣рд░ рд╕े рд▓ाрдП рдкрдд्рдерд░ рдкрд░ рдмрдирддीं।
- рдХुрдо्рд╣ाрд░ рдХा рдЪाрдХ рдмрдб़ी рддрдХрдиीрдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि — рдПрдХ рдЬैрд╕े рдЖрдХाрд░ рдХी рдвेрд░ों рд╡рд╕्рддुрдПँ рддेрдЬ़ी рд╕े।
- рдКँрдЪी рджीрд╡ाрд░ рдмрдиाрдиे рдоें рдИंрдЯ рдмрдиाрдиे рд╡ाрд▓ा, рдвोрдиे рд╡ाрд▓ा, рдоिрд╕्рдд्рд░ी, рдЦाрдиा рдмाँрдЯрдиे рд╡ाрд▓ा рдФрд░ рд╣िрд╕ाрдм рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा — рд╕рдм рдЕрд▓рдЧ рднूрдоिрдХा рдиिрднाрддे рд╣ैं।
19.4 рдоूрд░्рддिрдпाँ рдФрд░ рдпुрдж्рдз рдХे рдЪिрдд्рд░
- рд▓рдЧрднрдЧ 3200 рдИ.рдкू. рдХे рдХाрд▓े рдкрдд्рдерд░ рдХे рд╢िрд▓ाрдкрдЯ्рдЯ (Stele) рдкрд░ рджाрдв़ी рд╡ाрд▓ा рдпोрдж्рдзा — рдПрдХ рджृрд╢्рдп рдоें рдзрдиुрд╖-рдмाрдг рд╕े, рджूрд╕рд░े рдоें рднाрд▓े рд╕े рд╢ेрд░ рдкрд░ рд╣рдорд▓ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП।
- рдПрдХ рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рдоुрд╣рд░ рдХी рдЫाрдк рдоें рд╢рд╕्рдд्рд░рдзाрд░ी рд╡िрдЬेрддा рдХे рдЖрдЧे рддीрди рдмँрдзे рдпुрдж्рдзрдмंрджी рдФрд░ рджрдпा рдоाँрдЧрддा рдЪौрдеा рд╡्рдпрдХ्рддि।
- рд╢िрд▓ाрдкрдЯ्рдЯ (Stele) = рдкрдд्рдерд░ рдХा рдкрдЯ्рдЯ рдЬिрд╕ рдкрд░ рджृрд╢्рдп рдпा рдЕрднिрд▓ेрдЦ рдЙрдХेрд░ा рд╣ो।
20. рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХी рдоुрд╣рд░ें
20.1 рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рдоुрд╣рд░ рдХैрд╕े рдХाрдо рдХрд░рддी рдеी?
- рдкрдд्рдерд░ рдХी рдЧोрд▓ рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рдоुрд╣рд░ (Cylinder Seal), рдмीрдЪ рдоें рдЫेрдж — рдбंрдбी/рдбोрд░ी рд▓рдЧाрдиे рдХे рд▓िрдП।
- рдЧीрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдкрд░ рдмेрд▓рди рдШुрдоाрдиे рд╕े рд▓ंрдмी, рд▓рдЧाрддाрд░ рджृрд╢्рдп-рдЫाрдк рдмрдирддी।
- рдиिрдкुрдг рдХрд▓ाрдХाрд░ рдмाрд░ीрдХ рдЖрдХृрддिрдпाँ рдмрдиाрддे।
- рдХрдИ рдмाрд░ рдоाрд▓िрдХ рдХा рдиाрдо, рдк्рд░िрдп рджेрд╡рддा рдФрд░ рдкрдж рднी рд▓िрдЦा рдЬाрддा।
(рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рдкрдд्рдерд░ рдХी рдоुрд╣рд░ें рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдЪрдкрдЯी рд╣ोрддी рд╣ैं; рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдоें рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рдоुрд╣рд░ें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеीं।)
20.2 рдЗрд╕्рддेрдоाрд▓
- рдЧрдард░ी рдпा рдмрд░्рддрди рдХे рдоुँрд╣ рдкрд░ рдЧीрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рд▓рдЧाрдХрд░ рдоुрд╣рд░ рдШुрдоाрдИ рдЬाрддी; рдЫाрдк рдЯूрдЯे рдмिрдиा рд╕ाрдоाрди рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ рд╕рдХрддा рдеा → рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡/рдиिрдпंрдд्рд░рдг।
- рдкрдд्рд░ рдпा рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдкрд░ рдЫाрдк = рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рдХी рдк्рд░ाрдоाрдгिрдХрддा।
- рдиाрдо–рдкрдж рдоिрд▓рдиा рдмрддाрддा рд╣ै рдХि рд╡्рдпाрдкाрд░ी, рдЕрдзिрдХाрд░ी рдЖрджि рдХी рдиिрд╢्рдЪिрдд рднूрдоिрдХाрдПँ рдеीं।
- рдмрдб़े рд╢рд╣рд░ рдоें рд╕рдм рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдирд╣ीं рдЬाрдирддे рдеे, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЫाрдк рд╕े рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рднрд░ोрд╕ा рдмрдирддा рдеा।
- рдЖрдЬ рд╕ीрд▓рдмंрдж рдкाрд░्рд╕рд▓ рдпा рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рднрд░ोрд╕ा рдмрдв़ाрддे рд╣ैं — рдоुрд╣рд░ рдХुрдЫ рд╡ैрд╕ा рд╣ी рдХाрдо рдХрд░рддी рдеी (рдХेрд╡рд▓ рддुрд▓рдиा; рдпрд╣ рдЖрдзुрдиिрдХ рдбिрдЬिрдЯрд▓ рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рдирд╣ीं рдеा)।
рдЪिрдд्рд░-рдЧрддिрд╡िрдзि (рдкाँрдЪ рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рдоुрд╣рд░ें): рд╣рд░ рдЫाрдк рдоें рд▓ोрдЧ, рдкрд╢ु, рджेрд╡рддा, рджृрд╢्рдп, рдкोрд╢ाрдХ рдФрд░ рд╕ंрднрд╡рддः рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓िрдЦाрд╡рдЯ рджेрдЦिрдП рдФрд░ рдЬो рд╡ाрдХ़рдИ рджिрдЦे рд╡рд╣ी рд▓िрдЦिрдП।
21. рд╢рд╣рд░ी рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЕрдоीрд░–рдЧрд░ीрдм рдХा рдл़рд░्рдХ़
- рд╢рд╣рд░ों рдоें рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рдФрд░ рдзрдиी рд╡рд░्рдЧ рдЙрднрд░ рдЪुрдХा рдеा; рд╕ंрдкрдд्рддि рдеोрдб़े рд▓ोрдЧों рдХे рд╣ाрде рдоें।
- рдЙрд░ рдХी рд░ाрдЬрдХीрдп рдХрдм्рд░ों рдоें рд╕ोрдиे рдХे рдмрд░्рддрди, рдЖрднूрд╖рдг, рд╕рдл़ेрдж рд╕ीрдк, рд▓ैрдкिрд╕ рд▓ाрдЬ़ुрд▓ी рдЬрдб़े рд▓рдХрдб़ी рдХे рд╡ाрдж्рдп рдФрд░ рд╕рдЬाрд╡рдЯी рд╕ोрдиे рдХे рдЦ़ंрдЬрд░ рдоिрд▓े।
- рд░ाрдЬा-рд░ाрдиिрдпों рдХे рд╕ाрде рдорд╣ँрдЧी рдЪीрдЬ़ें рджрдл़рдиाрдиा = рдЕрд╕рдоाрди рд╕ंрдкрдд्рддि-рдмँрдЯрд╡ाрд░े рдХा рдк्рд░рдоाрдг।
- рд╕рд╡ाрд▓: рдЖрдо рд▓ोрдЧों рдХा рдЬीрд╡рди рдХैрд╕ा рдеा? — рдЬрд╡ाрдм рдШрд░ों, рдЧрд▓िрдпों рдФрд░ рдХ़ाрдиूрди рд╕े рдЬुрдб़े рд╕ाрдХ्рд╖्рдпों рдоें।
22. рдкрд░िрд╡ाрд░ рдФрд░ рд╡िрд╡ाрд╣
рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк
- рдХ़ाрдиूрдиी рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ों рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░ рдХे рдЙрджाрд╣рд░рдг।
- рдЖрджрд░्рд╢ рд░ूрдк рдоें рдПрдХрд▓ рдкрд░िрд╡ाрд░ (рдоाрддा-рдкिрддा + рдмрдЪ्рдЪे); рдлिрд░ рднी рд╡िрд╡ाрд╣िрдд рдкुрдд्рд░ рдоाрддा-рдкिрддा рдХे рд╕ाрде рд░рд╣ рд╕рдХрддा рдеा।
- рдкिрддा рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХा рдоुрдЦिрдпा।
рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा (рдХ्рд░рдо рд╕े)
- рд╡िрд╡ाрд╣ рдХी рдЗрдЪ्рдЫा рдХी рдШोрд╖рдгा।
- рд╡рдзू рдХे рдоाрддा-рдкिрддा рдХी рд╕рд╣рдорддि।
- рд╡рд░ рдкрдХ्рд╖ рдХी рдУрд░ рд╕े рд╡рдзू рдХो рдЙрдкрд╣ाрд░।
- рд╡िрд╡ाрд╣ рдкूрд░ा рд╣ोрдиे рдкрд░ рджोрдиों рдУрд░ рдХे рдЙрдкрд╣ाрд░ों рдХा рдЖрджाрди-рдк्рд░рджाрди, рд╕ाрде рднोрдЬрди, рдоंрджिрд░ рдоें рднेंрдЯ।
- рд╕ाрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдирд╡рд╡рдзू рдХो рд▓े рдЬाрдиे рдкрд░ рдкिрддा рдЕрдкрдиी рдкुрдд्рд░ी рдХे рд╣िрд╕्рд╕े рдХी рд╕ंрдкрдд्рддि (рджाрдп) рджे рд╕рдХрддा рдеा।
- рдкिрддा рдХा рдШрд░, рдкрд╢ुрдзрди, рдЦेрдд рдЖрджि рдоुрдЦ्рдпрддः рдкुрдд्рд░ों рдХो рдоिрд▓рддे — рдпрд╣ рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХा рдиिрдпрдо рдеा, рдЖрдЬ рдХा рдирд╣ीं।
23. рдЙрд░ (Ur) рдирдЧрд░ рдХे рд╕ाрдзाрд░рдг рдШрд░
рдЦुрджाрдИ рдФрд░ рд╕рдб़рдХें
- рдЙрд░ рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдЦोрджे рдЧрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдирдЧрд░ों рдоें; 1930 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рд╕ाрдзाрд░рдг рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рдШрд░ों рдХी рдпोрдЬрдиाрдмрдж्рдз рдЦुрджाрдИ।
- рдЧрд▓िрдпाँ рд╕ँрдХрд░ी рдФрд░ рдЯेрдв़ी-рдоेрдв़ी; рдкрд╣िрдПрджाрд░ рдЧाрдб़िрдпों рдХा рдШрд░ों рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рдХрдаिрди। рдЕрдиाрдЬ–рдИंрдзрди рдХे рдмोрд░े рд╢ाрдпрдж рдЧрдзों рдкрд░ рд▓ाрджрдХрд░ рдЖрддे।
- рдоोрд╣рдирдЬोрджрдб़ो рдЬैрд╕ी рд╕ीрдзी рд╕рдоाрди рд╕рдб़рдХें рдФрд░ рднूрдЦंрдб рдирд╣ीं рдоिрд▓рддे — рдиिрдпोрдЬрди рдХा рд░ूрдк рдЕрд▓рдЧ।
рдкाрдиी рдФрд░ рдЬрд▓-рдиिрдХाрд╕ी
- рдоोрд╣рдирдЬोрджрдб़ो рдЬैрд╕ी рд╕рдб़рдХ рдХिрдиाрд░े рдиाрд▓िрдпाँ рдЙрд░ рдоें рдирд╣ीं рдоिрд▓ीं।
- рдШрд░ों рдХे рднीрддрд░ рдЖँрдЧрди рдоें рдиाрд▓िрдпाँ рдФрд░ рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдирд▓िрдХाрдПँ рдоिрд▓ीं।
- рдЫрддों рдХा рдврд▓ाрди рд╕ंрднрд╡рддः рдЕंрджрд░ рдХी рдУрд░ рдеा, рддाрдХि рдмрд░рд╕ाрдд рдХा рдкाрдиी рдЖँрдЧрди рдХे рд╣ौрдЬ/рдврдХे рдЧрдб्рдвे (cesspit) рдоें рдЬाрдП — рддाрдХि рддेрдЬ़ рдмाрд░िрд╢ рдоें рдХрдЪ्рдЪी рдЧрд▓िрдпाँ рдХीрдЪрдб़ рд╕े рди рднрд░ें (рдкाрда рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा)।
рд╕рдл़ाрдИ, рд░ोрд╢рдиी, рдиिрдЬрддा
- рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рд▓ोрдЧ рдХूрдб़ा рдЧрд▓िрдпों рдоें рдлेंрдХрддे рдеे; рдЬрдоा рдХрдЪрд░े рд╕े рдЧрд▓िрдпों рдХा рд╕्рддрд░ рдКँрдЪा рд╣ोрддा рдЧрдпा рдФрд░ рджрд╣рд▓ीрдЬ़ рднी рдКँрдЪी рдХрд░рдиी рдкрдб़рддी рдеी।
- рдХрдорд░ों рдоें рд░ोрд╢рдиी рдЖँрдЧрди рдХी рдУрд░ рдЦुрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рджрд░рд╡ाрдЬ़ों рд╕े рдЖрддी, рдЦिрдб़рдХिрдпों рд╕े рдирд╣ीं।
- рднीрддрд░ рдХी рдУрд░ рдЦुрд▓े рдШрд░ рд╕े рдиिрдЬрддा (Privacy) рд░рд╣рддी рдеी।
- рдЪिрдд्рд░: рд▓рдЧрднрдЧ 2000 рдИ.рдкू. рдХे рдЙрд░ рдХे рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рдЗрд▓ाрдХे рдХा рдирдХ्рд╢ा।
рд╢рдХुрди–рдЕрдкрд╢рдХुрди (рдЙрд░ рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдУं рд╕े)
- рдКँрдЪी рджрд╣рд▓ीрдЬ़ рд╕ंрдкрдд्рддि рд▓ाрддी рд╣ै।
- рд╕ाрдордиे рдХा рдж्рд╡ाрд░ рджूрд╕рд░े рдХे рдШрд░ рдХी рдУрд░ рди рдЦुрд▓े рддो рд╕ौрднाрдЧ्рдп।
- рд▓рдХрдб़ी рдХा рдоुрдЦ्рдп рджрд░рд╡ाрдЬ़ा рдмाрд╣рд░ рдХी рдУрд░ рдЦुрд▓े рддो рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХे рд▓िрдП рдЕрд╢ुрдн।
- рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЗрди्рд╣ें рдЙрд╕ рд╕рдордп рдХे рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдоाрдирддे рд╣ैं, рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдиिрдпрдо рдирд╣ीं।
рдЕंрддिрдо рд╕ंрд╕्рдХाрд░
- рдЙрд░ рдоें рд░ाрдЬрдХीрдп рдФрд░ рд╕ाрдзाрд░рдг рд▓ोрдЧों рдХी рдХрдм्рд░ों рд╡ाрд▓ा рдХрдм्рд░िрд╕्рддाрди।
- рдХुрдЫ рд╢рд╡ рд╕ाрдоाрди्рдп рдШрд░ों рдХी рдл़рд░्рд╢ рдХे рдиीрдЪे рднी рджрдл़рдиाрдП рдоिрд▓े।
рднाрдЧ E. рдоाрд░ी — рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХों рдХे рдмीрдЪ рд╕рдоृрдж्рдз рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдирдЧрд░
24. рдоाрд░ी рдХрд╣ाँ рдеा?
- рдл़рд░ाрдд рдирджी рдХे рдКрдкрд░ी рднाрдЧ рдоें, рджрдХ्рд╖िрдг рдХे рднрд░рдкूрд░ рд╕िंрдЪिрдд рдоैрджाрдиों рд╕े рдЕрд▓рдЧ।
- рд▓рдЧрднрдЧ 2000 рдИ.рдкू. рдХे рдмाрдж рд╢ाрд╣ी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдХेंрдж्рд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдлрд▓ा-рдлूрд▓ा।
- рдЦेрддी рдФрд░ рдкрд╢ुрдкाрд▓рди рд╕ाрде-рд╕ाрде; рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХा рдмрд╣ुрдд рдЗрд▓ाрдХा рднेрдб़-рдмрдХрд░ी рдЪрд░ाрдиे рдпोрдЧ्рдп।
- рдоाрдирдЪिрдд्рд░ 3: рдирджी, рдХृрд╖ि-рднूрдоि, рдкрдаाрд░/рд╕्рдЯेрдкी, рдоौрд╕рдоी рдЬрд▓рдзाрд░ाрдПँ, рдиिрдЪрд▓ा рдмाрдв़-рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдФрд░ рдоौрд╕рдоी рдЪрд░ाрдЧाрд╣।
25. рдХिрд╕ाрдиों рдФрд░ рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХों рдХा рд╕ंрдмंрдз
| рд╕рд╣рдпोрдЧ | рдЭрдЧрдб़े |
|---|---|
| рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХ рдЕрдиाрдЬ рдФрд░ рдзाрддु рдХे рдФрдЬ़ाрд░ рдкाрддे; рдмрджрд▓े рдоें рдкрдиीрд░, рдЪрдордб़ा, рдоांрд╕ рдФрд░ рдкрд╢ु-рдЙрдд्рдкाрдж рджेрддे; рдЧोрдмрд░ рдХी рдЦाрдж рдХिрд╕ाрдиों рдХे рдХाрдо рдХी | рдЪрд░рд╡ाрд╣े рдкाрдиी рдкिрд▓ाрдиे рд▓े рдЬाрддे рд╕рдордп рдмोрдП рдЦेрддों рд╕े рдЧुрдЬ़рд░рддे рддो рдл़рд╕рд▓ рдЦ़рд░ाрдм; рдХुрдЫ рдШुрдоंрддू рд╕рдоूрд╣ рдЧाँрд╡ों рдоें рд▓ूрдЯ рдХрд░рддे; рдЧाँрд╡рд╡ाрд▓े рдХрднी рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХों рдХा рд░ाрд╕्рддा рд░ोрдХ рджेрддे, рдирджी/рдирд╣рд░ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪрдиे рдирд╣ीं рджेрддे |
рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ंрдмंрдз рд╕рд╣рдпोрдЧ рдФрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рджोрдиों рдХा рдеा।
рдШुрдоंрддू рд╕рдоूрд╣ों рдХा рд╢рд╣рд░ों рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢
- рдкрд╢्рдЪिрдоी рдорд░ुрд╕्рдерд▓ рд╕े рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХ рд╕рдоूрд╣ рдЙрдкрдЬाрдК рднूрдоि рдХी рдУрд░ рдЖрддे рд░рд╣рддे; рдоौрд╕рдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднेрдб़-рдмрдХрд░िрдпाँ рдЪрд░ाрддे, рдХрдЯाрдИ-рдордЬ़рджूрд░ рдпा рднाрдб़े рдХे рд╕ैрдиिрдХ рдмрдирддे।
- рдХुрдЫ рдмрд╕рдХрд░ рд╕рдоृрдж्рдз рд╣ुрдП; рдХुрдЫ рдиे рдЕрдкрдиे рд░ाрдЬ्рдп рдмрдиाрдП।
- рдкाрда рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ: рдЕрдХ्рдХрджी, рдПрдоोрд░ाрдЗрдЯ, рдЕрд╕ीрд░िрдпाрдИ, рдЖрд░्рдоीрдиिрдпाрдИ рд╕рдоूрд╣।
- рдоाрд░ी рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдПрдоोрд░ाрдЗрдЯ рдеे; рдЙрдирдХी рдкोрд╢ाрдХ рдкुрд░ाрдиे рд╕ुрдоेрд░ी рдиिрд╡ाрд╕िрдпों рд╕े рдЕрд▓рдЧ। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рдеाрдиीрдп рджेрд╡рддाрдУं рдХा рд╕рдо्рдоाрди рдХिрдпा рдФрд░ рд╕्рдЯेрдкी рдХे рджेрд╡рддा рдбाрдЧрди рдХा рдоंрджिрд░ рдмрдирд╡ाрдпा।
- рд╕ीрдЦ: рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпाрдИ рд╕рдн्рдпрддा рдЕрдиेрдХ рд╕рдоुрджाрдпों рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпों рдХे рдоेрд▓ рд╕े рдмрдиी।
- рдЪिрдд्рд░: рд▓ंрдмे рднाрд▓े рдФрд░ рдвाрд▓ рд╡ाрд▓ा рдпोрдж्рдзा, рдПрдоोрд░ाрдЗрдЯ-рд╢ैрд▓ी рдХे рд╡рд╕्рдд्рд░; рд╕ीрдкी рдкрд░ рдЙрдд्рдХीрд░्рдг рдПрдХ рдЪिрдд्рд░ рд▓рдЧрднрдЧ 2600 рдИ.рдкू. рдХा।
26. рдоाрд░ी рдоें рдЬिрдорд░ीрд▓िрдо рдХा рд░ाрдЬрдорд╣рд▓
рд╕рдордп рдФрд░ рдЖрдХाрд░
- рд░ाрдЬा рдЬिрдорд░ीрд▓िрдо (Zimrilim) рдХा рд╢ाрд╕рди 1810–1760 рдИ.рдкू.
- рдорд╣рд▓ рд╕िрд░्рдл़ рд░рд╣рдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं — рдк्рд░рд╢ाрд╕рди, рдоेрд╣рдоाрдиों рд╕े рдоुрд▓ाрдХ़ाрдд, рдЙрдд्рдкाрджрди, рдХीрдорддी рдзाрддु-рдЖрднूрд╖рдг рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдХेंрдж्рд░ рднी।
- рд▓рдЧрднрдЧ 2.4 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ рдФрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 260 рдХрдорд░े।
- рдЗрддрдиा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХि рдЙрдд्рддрд░ी рд╕ीрд░िрдпा рдХा рдПрдХ рдЫोрдЯा рд░ाрдЬा рдЗрд╕े рджेрдЦрдиे рдкрд░िрдЪрдп-рдкрдд्рд░ рд▓ेрдХрд░ рдЖрдпा।
рдорд╣рд▓ рдХा рдирдХ्рд╢ा
- рдоुрдЦ्рдп рдк्рд░рд╡ेрд╢-рдж्рд╡ाрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдоें।
- рдмाрд╣рд░ी рдЖँрдЧрди 131, рднीрддрд░ी рдЖँрдЧрди 106, рд╕рднाрдЧृрд╣ 132, рд╕िंрд╣ाрд╕рди-рдХрдХ्рд╖।
- рдЕрди्рдп: рд▓िрдкिрдХों рдХा рдХाрд░्рдпाрд▓рдп, рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рд░рдЦрдиे рдХे рдоिрдЯ्рдЯी-рдкाрдд्рд░, рдХुрдЖँ, рд░рд╕ोрдИ, рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ा, рд╢ौрдЪाрд▓рдп, рд╕्рдиाрди-рдЧृрд╣, рд╢ाрд╣ी рдиिрд╡ाрд╕।
- рдЖँрдЧрдиों рдоें рд╕ुंрджрд░ рдкрдд्рдерд░ рдХा рдХाрдо; 132 рдХी рджीрд╡ाрд░ рдкрд░ рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा। рд░ाрдЬा рд╡िрджेрд╢ी рдЕрддिрдеिрдпों–рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рд╕े рдХрдорд░ा 132 рдоें рдоिрд▓рддा।
- рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк 3: рдк्рд░рд╡ेрд╢-рдж्рд╡ाрд░ → рдмाрд╣рд░ी рдЖँрдЧрди (131) → рднीрддрд░ी рдЖँрдЧрди (106) рдХा рд░ाрд╕्рддा рдкрд╣рдЪाрдиें। рднंрдбाрд░ рдоें рдЕрдиाрдЬ, рддेрд▓, рдмрд░्рддрди, рдХрдкрдб़ा рдпा рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рд░рдЦे рдЬा рд╕рдХрддे рдеे (рд╕ंрднाрд╡िрдд рд╡्рдпाрдЦ्рдпा)। рд░рд╕ोрдИ рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдЪूрд▓्рд╣े/рднрдЯ्рдаी, рдЬрд▓े рдмीрдЬ, рд╣рдб्рдбिрдпाँ, рд░ाрдЦ, рдкрдХाрдиे рдХे рдмрд░्рддрдиों рд╕े।
рднोрдЬрди рдХी рд░ोрдЬ़ рдХी рд╕ूрдЪिрдпाँ
- рд╕ूрдЪिрдпों рдоें рдЖрдЯा, рд░ोрдЯी, рдоांрд╕, рдордЫрд▓ी, рдлрд▓, рдорджिрд░ा, рдмीрдпрд░ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ।
- рд░ाрдЬा рд╕ंрднрд╡рддः рд╕рдЬे рдЖँрдЧрди 106 рдоें рд╕ाрдеिрдпों рдХे рд╕ाрде рднोрдЬрди рдХрд░рддा рдеा।
- рд░ोрдЬ़ рдХा рд╕ाрдзाрд░рдг рднोрдЬрди рднी рд▓िрдЦिрдд рд╣िрд╕ाрдм рдХी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЖрдЬ рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै।
27. рдоाрд░ी рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рдк्рд░рд╢ाрд╕рди
- рд░ाрдЬा рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╕рдоुрджाрдпों рдХे рдЪрд░рд╡ाрд╣ों рдХो рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдШूрдордиे рджेрддे рдеे, рдкрд░ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпों рдкрд░ рдирдЬ़рд░ рд░рдЦрддे।
- рдЕрдзिрдХाрд░िрдпों рдХे рдкрдд्рд░ों рдоें рдЪрд░рд╡ाрд╣ों рдХे рд╢िрд╡िрд░ рдФрд░ рд░ाрд╕्рддों рдХी рд╕ूрдЪрдиा рдмाрд░-рдмाрд░।
- рдПрдХ рдЕрдзिрдХाрд░ी рдиे рд░ाрдд рдоें рд╢िрд╡िрд░ों рдХे рдмीрдЪ рдЖрдЧ рдХे рд╕ंрдХेрдд рджेрдЦрдХрд░ рд░ाрдЬा рдХो рд▓िрдЦा рдХि рд╢ाрдпрдж рдЕрдЪाрдирдХ рд╣рдорд▓े рдХी рдпोрдЬрдиा рд╣ै।
- рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдФрд░ рдЦ़ुрдл़िрдпा рд╕ूрдЪрдиा рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдеी।
28. рдоाрд░ी рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХिрддрдиा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдеा?
- рдоाрд░ी рдл़рд░ाрдд рдХे рдЙрд╕ рд╡्рдпाрдкाрд░-рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдеा рдЬो рджрдХ्рд╖िрдгी рдирдЧрд░ों рдХो рддुрд░्рдХी, рд╕ीрд░िрдпा, рд▓ेрдмрдиाрди рдХे рдКँрдЪे рдЗрд▓ाрдХों рд╕े рдЬोрдб़рддा рдеा।
- рд▓рдХрдб़ी, рддाँрдмा, рд░ाँрдЧा, рддेрд▓, рдорджिрд░ा рдЖрджि рдиाрд╡ों рд╕े рдЖрддे-рдЬाрддे।
- рджрдХ्рд╖िрдг рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдиाрд╡ें рдоाрд░ी рдкрд░ рд░ुрдХрддीं; рдЕрдзिрдХाрд░ी рдоाрд▓ рдФрд░ рдХीрдордд рдХी рдЬाँрдЪ рдХрд░рддे।
- рдЖрдЧे рдЬाрдиे рджेрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдоाрд▓ рдХे рдЕрдиुрдоाрдиिрдд рдоूрд▓्рдп рдХा рд▓рдЧрднрдЧ 10% рдк्рд░рднाрд░ рд▓िрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдеा।
- рдХुрдЫ рдиाрд╡ों рдкрд░ 300 рдорджिрд░ा рдХे рдкीрдкे рддрдХ рд▓рджे рд╣ोрдиे рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ; рдЬौ рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢ेрд╖ рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдиाрд╡।
- рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдУं рдоें рдЕрд▓ाрд╢िрдпा (рд╕ाрдЗрдк्рд░рд╕ рдж्рд╡ीрдк) рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рддाँрдмे рдХा рдЬ़िрдХ्рд░; рдХांрд╕ा рдмрдиाрдиे рдХे рд▓िрдП рддाँрдмा–рдЯिрди рдЬ़рд░ूрд░ी, рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдмрдб़ा рдеा।
- рд╕ैрди्рдп рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдоाрд░ी рд╕рдмрд╕े рддाрдХ़рддрд╡рд░ рд░ाрдЬ्рдп рди рднी рд░рд╣ा рд╣ो, рдкрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рд╕्рдеिрддि рдиे рдЙрд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдмрдиाрдпा।
29. рдирдЧрд░ों рдХी рдЦुрджाрдИ — рдкुрд░ाрдиे рдФрд░ рдирдП рддрд░ीрдХ़े
рдкрдж्рдзрддि рдмрджрд▓ी
- рд╢ुрд░ू рдоें рдЙрд░ рдЬैрд╕े рдмрдб़े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХी рдмрдб़े рдкैрдоाрдиे рдкрд░ рдЦुрджाрдИ рд╣ुрдИ।
- рдЖрдзुрдиिрдХ рдкुрд░ाрддрдд्рдд्рд╡ рд╕्рдерд▓ рдХी рдкрд░рддें, рдоिрдЯ्рдЯी рдХा рд░ंрдЧ-рдмрдиाрд╡рдЯ, рджीрд╡ाрд░ों рдХी рд╕्рдеिрддि рдФрд░ рдЫोрдЯे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рд╕ाрд╡рдзाрдиी рд╕े рджрд░्рдЬ рдХрд░рддा рд╣ै।
- рдмрдб़ी рдЦुрджाрдЗрдпों рдХे рд▓िрдП рдмрд╣ुрдд рдордЬ़рджूрд░ рдФрд░ рдкैрд╕ा рдЪाрд╣िрдП, рдЬो рд╣рд░ рдкुрд░ाрддрдд्рдд्рд╡рд╡िрдж рдХे рдкाрд╕ рдирд╣ीं рд╣ोрддा।
рдЕрдмू рд╕рд▓ाрдмीрдЦ (Abu Salabikh) рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг
- рд▓рдЧрднрдЧ 2500 рдИ.рдкू. рдоें рдЫोрдЯा рдХрд╕्рдмा — рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд▓рдЧрднрдЧ 10 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░, рдЖрдмाрджी 10,000 рд╕े рдХрдо।
- рдКрдкрд░ рдХी рдоिрдЯ्рдЯी рд╣рд▓्рдХे рд╕े рдЦुрд░рдЪрдХрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рджीрд╡ाрд░ों рдХी рд░ूрдкрд░ेрдЦा рдкрд╣рдЪाрдиी рдЧрдИ (рдирдоी, рдЕрд▓рдЧ рд░ंрдЧ-рд░ूрдк, рдИंрдЯों рдХी рдкंрдХ्рддिрдпाँ)।
- рдХुрдЫ рдЪुрдиे рдШрд░ों рдХी рдЧрд╣рд░ाрдИ рдоें рдЦुрджाрдИ рдХी — рдкूрд░े рдирдЧрд░ рдХी рдирд╣ीं।
- рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рднाрд░ी рдоाрдд्рд░ा рдЫाрдирдХрд░ рдкेрдб़-рдкौрдзों рдФрд░ рдкрд╢ुрдУं рдХे рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдиिрдХाрд▓े।
рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рдоिрд▓ा рдФрд░ рдХ्рдпा рдорддрд▓рдм:
| рдЕрд╡рд╢ेрд╖ | рдЕрдиुрдоाрди |
|---|---|
| рдЬрд▓ी рдордЫрд▓ी рдХी рд╣рдб्рдбिрдпाँ | рдордЫрд▓िрдпाँ рдЦाрдИ/рдлेंрдХी рдЬाрддी рдеीं |
| рдЬрд▓े рдЙрдкрд▓ों рдХे рдмीрдЪ рдмीрдЬ рдФрд░ рд░ेрд╢े | рд╡рд╣ाँ рд░рд╕ोрдИ рд╣ोрдиे рдХे рд╕ंрдХेрдд |
| рд╕ूрдЕрд░ рдХे рдмрдЪ्рдЪों рдХे рджाँрдд рдЧрд▓िрдпों рдоें | рд╕ूрдЕрд░ рдЦुрд▓े рдШूрдорддे рдеे |
| рдЖँрдЧрди рдХे рдиीрдЪे рдХрдм्рд░ рдХे рдкाрд╕ рд╕ूрдЕрд░ рдХी рд╣рдб्рдбिрдпाँ | рд╢ाрдпрдж рдкрд░рд▓ोрдХ рдХे рд▓िрдП рднोрдЬрди рд░рдЦा рдЧрдпा — рдЕрдиुрдоाрди, рдкрдХ्рдХा рддрде्рдп рдирд╣ीं |
| рдл़рд░्рд╢ рдХी рдмाрд░ीрдХ рдЬाँрдЪ | рдХिрди рдХрдорд░ों рдХी рдЫрддें рдкॉрдкрд▓рд░ рдХी рд▓рдХрдб़ी, рдЦрдЬूрд░ рдХे рдкрдд्рддों, рдШाрд╕ рд╕े рдмрдиी рдеीं; рдХौрди-рд╕े рдЦुрд▓े рдЖрдХाрд╢ рдХे рдиीрдЪे |
рд░рд╣рдиे рдХे рд╕рдЯीрдХ рдХрдорд░ों рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдиे рдХे рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╕ंрдХेрдд рдХрдо рдоिрд▓े। рд╕ीрдЦ: рдоाрдоूрд▓ी рд╣рдб्рдбी, рдХूрдб़ा, рдмीрдЬ рдпा рд░ाрдЦ рднी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдмрддाрддी рд╣ै।
рднाрдЧ F. рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рдЬ्рдЮाрди, рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
30. рд╢рд╣рд░ों рдХे рдк्рд░рддि рдЧрд░्рд╡ рдФрд░ рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢
- рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпाрдИ рд▓ोрдЧ рдЙрди рд╢рд╣рд░ों рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджेрддे рдеे рдЬрд╣ाँ рдЕрдиेрдХ рд╕рдоुрджाрдп рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддिрдпाँ рдоिрд▓рдХрд░ рд░рд╣рддे рдеे।
- рдпुрдж्рдз рдоें рдирдЧрд░ рдирд╖्рдЯ рд╣ों рддो рдХрд╡िрддाрдУं-рдХрд╣ाрдиिрдпों рдоें рдЙрдирдХा рд╢ोрдХ рдФрд░ рд╕्рдорд░рдг рд╣ोрддा рдеा।
рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢ рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп (Epic of Gilgamesh)
- рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкाрда 12 рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдУं рдкрд░ рд▓िрдЦा рдмрддाрдпा рдЧрдпा рд╣ै।
- рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢ рдиे рдПрдирдорд░्рдХрд░ рдХे рдмाрдж рдЙрд░ुрдХ рдкрд░ рд╢ाрд╕рди рдХिрдпा।
- рд╡рд╣ рд╡ीрд░ рдпोрдж्рдзा рдеा, рджूрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЕрднिрдпाрди рдЪрд▓ाрдП।
- рдЙрд╕рдХे рдк्рд░िрдп рд╡ीрд░ рдоिрдд्рд░ рдХी рдЕрдЪाрдирдХ рдоृрдд्рдпु рд╣ो рдЧрдИ → рдЬीрд╡рди рдХी рдирд╢्рд╡рд░рддा рдХा рдПрд╣рд╕ाрд╕।
- рд╡рд╣ рдЕрдорд░рддा рдЦोрдЬрдиे рд╕рдоुрдж्рд░ рдкाрд░ рдХрд░рддा рдФрд░ рд▓ंрдмी рдпाрдд्рд░ाрдПँ рдХрд░рддा рд╣ै, рдкрд░ рдЕрдорд░рддा рдирд╣ीं рдкाрддा।
- рдердХрдХрд░ рдЙрд░ुрдХ рд▓ौрдЯрддा рд╣ै; рдирдЧрд░ рдХी рдордЬ़рдмूрдд рдкрдХी рдИंрдЯों рдХी рдк्рд░ाрдЪीрд░ рджेрдЦрдХрд░ рдк्рд░рдЬा рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзि рдкрд░ рдЧрд░्рд╡ рдФрд░ рд╕ांрдд्рд╡рдиा рдоिрд▓рддी рд╣ै।
- рдЕंрдд рдоें рдиिрдЬी рдЬीрдд рд╕े рдЬ़्рдпाрджा рд╕ाрдЭा рдирдЧрд░-рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рдорд╣рдд्рдд्рд╡।
- рдПрдХ рд╡्рдпрдХ्рддि рд╣рдоेрд╢ा рдЬीрд╡िрдд рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХрддा, рдкрд░ рд╡рд╣ рдЬिрди рд╕ाрд░्рд╡рдЬрдиिрдХ рдХाрдоों, рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдФрд░ рд╢рд╣рд░ों рдоें рдпोрдЧрджाрди рджेрддा рд╣ै, рдЙрдирдХी рд╕्рдоृрддि рдмрдиी рд░рд╣рддी рд╣ै।
рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХो рд╕्рд░ोрдд рдХैрд╕े рдкрдв़ें? рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп рд╕े рдЙрд╕ рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЖрд╢ाрдПँ, рдбрд░, рдЖрджрд░्рд╢, рдоृрдд्рдпु рдХी рд╕ोрдЪ рдФрд░ рдирдЧрд░-рдк्рд░ेрдо рд╕рдордЭ рдЖрддे рд╣ैं; рдкрд░ рдЪрдордд्рдХाрд░/рд╕ंрд╡ाрдж рдХो рд╡ैрд╕ा рд╣ी рд╣ुрдЖ рддрде्рдп рди рдоाрдиें — рдкुрд░ाрддाрдд्рдд्рд╡िрдХ рд╡рд╕्рддुрдУं рдФрд░ рдЕрди्рдп рд▓ेрдЦों рд╕े рддुрд▓рдиा рдХрд░ें।
31. рд▓िрдЦрдиे рдХी рдХрд▓ा рдХी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рджेрди
рдЧрдгिрдд
- рдЬрдЯिрд▓ рдЧрдгрдиा рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦिрдд рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рдеीं।
- рд▓рдЧрднрдЧ 1800 рдИ.рдкू. рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдУं рдоें рдЧुрдгा, рднाрдЧ, рд╡рд░्рдЧ, рд╡рд░्рдЧрдоूрд▓ рдФрд░ рдЪрдХ्рд░рд╡ृрдж्рдзि рдм्рдпाрдЬ рдХी рддाрд▓िрдХाрдПँ।
- рдкाрда рдоें √2 рдХा рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рдЯीрдХ рдоाрди: 1 + 24/60 + 51/60² + 10/60³ ≈ 1.41421296 (рд╕рд╣ी рдоाрди рд▓рдЧрднрдЧ 1.41421356)।
- рдЫाрдд्рд░ों рдХो рд╕рд╡ाрд▓ рдоिрд▓рддे: рдиिрд╢्рдЪिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдХा рдЦेрдд рдПрдХ рдЕंрдЧुрд▓ рдкाрдиी рдоें рдбूрдмा рд╣ै — рдХुрд▓ рдкाрдиी рдХा рдЖрдпрддрди? (рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓, рдЧрд╣рд░ाрдИ, рдЖрдпрддрди рдХा рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЧрдгिрдд)।
рд╕рдордп рдХी рдЧрдгрдиा
- рдЪंрдж्рд░рдоा рдХी рдЧрддि рд╕े рд╡рд░्рд╖ рдХो 12 рдорд╣ीрдиों рдоें рдмाँрдЯрдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा।
- рдкुрд╕्рддрдХ рдПрдХ рдорд╣ीрдиे рдХे 4 рд╕рдк्рддाрд╣, рдПрдХ рджिрди рдХे 24 рдШंрдЯे, рдПрдХ рдШंрдЯे рдХे 60 рдоिрдирдЯ рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпाрдИ рдЧрдгिрдд–рдХाрд▓рдЧрдгрдиा рд╕े рдЬोрдб़рддी рд╣ै।
- рдпрд╣ рд╕рдордп-рд╡िрднाрдЬрди рдмाрдж рдоें рд╕िрдХंрджрд░ рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░िрдпों, рд░ोрдо, рдЗрд╕्рд▓ाрдоी рджुрдиिрдпा рдФрд░ рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рдпूрд░ोрдк рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा।
- 60 рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЧрдгрдиा (Sexagesimal) рдХा рдЕрд╕рд░ рдоिрдирдЯ рдФрд░ рдХोрдг рдХी рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдоें рдЖрдЬ рднी।
рдЦрдЧोрд▓рд╡िрдж्рдпा
- рд╕ूрд░्рдп рдФрд░ рдЪंрдж्рд░рдЧ्рд░рд╣рдг рдХे рд╡рд░्рд╖, рдорд╣ीрдиे, рджिрди рдХे рд░िрдХॉрд░्рдб।
- рд░ाрдд рдХे рддाрд░ों рдФрд░ рддाрд░ाрдоंрдбрд▓ों рдкрд░ рдиिрдпрдоिрдд рдирдЬ़рд░।
- рд▓िрдЦрдиे рд╕े рдЕрд╡рд▓ोрдХрди рдкीрдв़िрдпों рддрдХ рдЬोрдб़े рдЬा рд╕рдХे।
рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдХ्рдпों рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг?
- рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рдкुрд░ाрдиी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рдкрдв़рддे рдФрд░ рдк्рд░рддिрд▓िрдкि рдмрдиाрддे।
- рдХुрдЫ рд╕ाрдзाрд░рдг рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд▓ेрдЦрдХ рдмрдирддे; рдХुрдЫ рдЖрдЧे рдкुрд░ाрдиी рд╡िрдж्рдпा рдоें рдирдП рд╡िрдЪाрд░ рдЬोрдб़рддे।
- рд▓ेрдЦрди-рдк्рд░рдгाрд▓ी рдФрд░ рд╕्рдХूрд▓ рдЬैрд╕े рд╕ंрд╕्рдеाрди рдЧрдгिрдд, рдЦрдЧोрд▓ рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдЙрдкрд▓рдм्рдзिрдпों рдХा рдЖрдзाрд░ рдмрдиे।
- рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖: рдк्рд░ाрдЪीрди рдирдЧрд░рд╡ाрд╕ी рдЬ्рдЮाрди-рд╕ंрдЧрдарди рдоें рджрдХ्рд╖ рдеे; рдЙрди्рд╣ें “рдЖрдзुрдиिрдХ рдЬ्рдЮाрди рд╕े рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдЕрдирдЬाрди” рдХрд╣рдиा рдЧ़рд▓рдд।
32. рдиिрдирд╡ेрд╣ рдХा рдк्рд░ाрдЪीрди рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп
рдЕрд╕ीрд░िрдпाрдИ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп
- рд▓ौрд╣рдпुрдЧ рдоें рдЕрд╕ीрд░िрдпाрдИ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рд▓рдЧрднрдЧ 720–610 рдИ.рдкू. рдХे рдмीрдЪ рдЪрд░рдо рдкрд░; рд╡िрд╕्рддाрд░ рдоिрд╕्рд░ рддрдХ।
- рд╡िрдЬिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рд╕े рдЕрдиाрдЬ, рдкрд╢ु, рдзाрддु, рд╢्рд░рдо, рд╢िрд▓्рдк-рд╡рд╕्рддुрдПँ рдЬ़рдмрд░рди рд▓ी рдЬाрддीं; рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╡िрдЬрдп рдФрд░ рд▓ूрдЯ рдХा рдмрдб़ा рд╣िрд╕्рд╕ा।
- рдХрдИ рдЕрд╕ीрд░िрдпाрдИ рд╢ाрд╕рдХ рджрдХ्рд╖िрдгी рдмेрдмीрд▓ोрдиिрдпा рдХो рдЙрдЪ्рдЪ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдХेंрдж्рд░ рдоाрдирддे।
рд░ाрдЬा рдЕрд╢्рд╢ूрд░рдмрдиीрдкाрд▓ (рдЕрд╕ुрд░рдмрдиिрдкाрд▓)
- рд╢ाрд╕рди 668–627 рдИ.рдкू.; рдЕंрддिрдо рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрд╕ीрд░िрдпाрдИ рд╢ाрд╕рдХों рдоें।
- рдЙрдд्рддрд░ी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдиिрдирд╡ेрд╣ рдоें рдмрдб़ा рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдмрдирд╡ाрдпा।
- рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп, рд╢рдХुрди-рд╕ाрд╣िрдд्рдп, рдЬ्рдпोрддिрд╖, рджेрд╡-рд╕्рддुрддिрдпाँ, рдХрд╡िрддाрдУं рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рдЬुрдЯाрдИं।
- рд▓िрдкिрдХों рдХो рджрдХ्рд╖िрдгी рдирдЧрд░ों рдоें рдкुрд░ाрдиी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рдвूँрдврдиे рдФрд░ рдирдХ़рд▓ рдХрд░рдиे рднेрдЬा; рдХुрдЫ рдк्рд░рддिрдпों рдкрд░ рдирдХ़рд▓ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдХा рдиाрдо рдФрд░ рддिрдеि рд▓िрдЦी рдЬाрддी।
рдкुрд░ाрдиी рд╕ुрдоेрд░ी рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдЪрд▓рддा рд░рд╣ा
- рд▓рдЧрднрдЧ 1800 рдИ.рдкू. рдХे рдмाрдж рд╕ुрдоेрд░ी рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рднाрд╖ा рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧी।
- рдлिрд░ рднी рд╕्рдХूрд▓ों рдоें рд╕ुрдоेрд░ी–рдЕрдХ्рдХрджी рдж्рд╡िрднाрд╖ी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ, рд╢рдм्рдж-рд╕ूрдЪिрдпाँ, рд╕ंрдХेрдд-рд╕ूрдЪिрдпाँ рдкрдв़ाрдИ рдЬाрддी рдеीं।
- рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓рдЧрднрдЧ 650 рдИ.рдкू. рдоें рднी 2000 рдИ.рдкू. рддрдХ рдХी рдкुрд░ाрдиी рдХीрд▓ाрдХाрд░ рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рдкрдв़ी рдЬा рд╕рдХрддी рдеीं; рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢ рдЬैрд╕े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рддिрдпाँ рднी рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рдмрдЪीं।
рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдХे рд░िрдХॉрд░्рдб
- рдХुрдЫ рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдУं рдХे рдЕंрдд рдоें рдЕрд╢्рд╢ूрд░рдмрдиीрдкाрд▓ рд╕्рд╡рдпं рдХो рдорд╣ाрди рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╢ाрд╕рдХ рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди-рдк्рд░ेрдоी рдмрддाрддे рд╣ुрдП рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдХी рдмाрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
- рд╕ाрдордЧ्рд░ी рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рд╡िрд╖рдпों рдХी рдЯोрдХрд░िрдпों рдоें рд░рдЦी рдЬाрддी; рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рд▓ेрдмрд▓ рдкрд░ рд╡िрд╖рдп рд▓िрдЦा рдЬाрддा।
- рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 1000 рдоूрд▓ рдЧ्рд░ंрде рдФрд░ 30,000 рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рд╡िрд╖рдпрд╡ाрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд।
- рдпрд╣ рд╕ूрдЪीрдХрд░рдг (Cataloguing), рдирдХ़рд▓, рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЬ्рдЮाрди-рдк्рд░рдмंрдзрди рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।
33. рдмेрдмीрд▓ोрди рдФрд░ рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕्рдоाрд░рдХों рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг
рдиेрдмोрдкोрд▓ाрд╕्рд╕рд░ рдФрд░ рдмेрдмीрд▓ोрди рдХा рд╡िрдХाрд╕
- рдиेрдмोрдкोрд▓ाрд╕्рд╕рд░ рдиे рд▓рдЧрднрдЧ 625 рдИ.рдкू. рдоें рдмेрдмीрд▓ोрдиिрдпा рдХो рдЕрд╕ीрд░िрдпाрдИ рдк्рд░рднुрдд्рд╡ рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ाрдпा।
- рдЙрдд्рддрд░ाрдзिрдХाрд░िрдпों рдиे рд╡िрд╕्рддाрд░ рдФрд░ рдмрдб़े рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ाрдП।
- рд▓рдЧрднрдЧ 539 рдИ.рдкू. рдоें рдл़ाрд░рд╕ी (рдЖрдХेрдоेрдиिрдб) рд╡िрдЬрдп рдФрд░ 331 рдИ.рдкू. рдоें рд╕िрдХंрджрд░ рдХी рд╡िрдЬрдп рддрдХ рдмेрдмीрд▓ोрди рдк्рд░рдоुрдЦ рдирдЧрд░ рд░рд╣ा।
- рд╕ीрдоा 850 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ рд╕े рдЕрдзिрдХ, рддिрд╣рд░ी рдирдЧрд░-рджीрд╡ाрд░, рд╡िрд╢ाрд▓ рдорд╣рд▓, рдоंрджिрд░, рдПрдХ рдЬ़िрдЧुрд░ाрдд (рд╕ीрдв़ीрджाрд░ рдКँрдЪी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЗрдоाрд░рдд) рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЬुрд▓ूрд╕ рдХे рд▓िрдП рдЪौрдб़ा рдоाрд░्рдЧ।
- рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рджूрд░-рджूрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХрд░рддे; рдЧрдгिрдд рдФрд░ рдЦрдЧोрд▓ рдоें рдирдП рдХाрд░्рдп рдЬाрд░ी।
рдиेрдмोрдиिрдбрд╕ — рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рд╕рдо्рдоाрди
- рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдмेрдмीрд▓ोрди рдХा рдЕंрддिрдо рд╢ाрд╕рдХ рдиेрдмोрдиिрдбрд╕ рдкुрд░ाрдиे рд╕рдордп рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЦोрдЬрдиे-рдмрдЪाрдиे рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрддा рдеा।
- рдЙрд╕рдиे рд▓िрдЦा рдХि рдЙрд░ рдХे рджेрд╡рддा рдиे рд╕рдкрдиे рдоें рдкुрд░ाрдиे рдирдЧрд░ рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдЙрдЪ्рдЪ рдорд╣िрд▓ा рдкुрд░ोрд╣िрдд рдиिрдпुрдХ्рдд рдХрд░рдиे рдХो рдХрд╣ा।
- рдкुрд░ाрдиी рдорд╣िрд▓ा рдкुрд░ोрд╣िрдд рдХी рдкрд╣рдЪाрди–рд╡ेрд╢рднूрд╖ा рдпाрдж рдирд╣ीं рдеी, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЙрд╕рдиे рдкुрд░ाрдиे рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдЦोрдЬे।
- рдЙрд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 1150 рдИ.рдкू. рдХे рдПрдХ рдкुрд░ाрдиे рд░ाрдЬा рдХा рд╢िрд▓ाрдкрдЯ्рдЯ рдоिрд▓ा।
- рд╢िрд▓ाрдкрдЯ्рдЯ рдкрд░ рдкुрд░ोрд╣िрдд рдХी рдЖрдХृрддि, рдЖрднूрд╖рдг рдФрд░ рд╡рд╕्рдд्рд░ рджेрдЦрдХрд░ рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиी рдкुрдд्рд░ी рдХो рд╡ैрд╕ी рдкोрд╢ाрдХ рдкрд╣рдиाрдХрд░ рдкुрд░ोрд╣िрдд-рдкрдж рдкрд░ рдмिрдаाрдпा।
- рджूрд╕рд░ी рдмाрд░ рдЙрд╕े рдЕрдХ्рдХрдж рдХे рд░ाрдЬा рд╕ाрд░рдЧोрди (рдХाрд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 2370 рдИ.рдкू.) рдХी рдЯूрдЯी рдоूрд░्рддि рдоिрд▓ी; рдЙрд╕рдиे рдХुрд╢рд▓ рд╢िрд▓्рдкिрдпों рд╕े рдорд░рдо्рдордд рдФрд░ рдЯूрдЯा рд╕िрд░ рдмрджрд▓рд╡ाрдпा।
рд╕ीрдЦ: рдЕрддीрдд рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдЦोрдЬрдиा, рдкрд╣рдЪाрдирдиा рдФрд░ рдмрдЪाрдиा рдирдпा рдирд╣ीं — рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢ाрд╕рдХ рднी рдХрд░рддे рдеे।
рдХ्рд░िрдпाрдХрд▓ाрдк 4 (рдЕрд╢्рд╢ूрд░рдмрдиीрдкाрд▓ рдФрд░ рдиेрдмोрдиिрдбрд╕): рдкрд╣рд▓े рдиे рдкुрд░ाрдиी рдкुрд╕्рддрдХें–рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ рдмрдЪाрдИं, рджूрд╕рд░े рдиे рдоूрд░्рддिрдпाँ–рд▓ेрдЦ–рдзाрд░्рдоिрдХ рд░ीрддि рдвूँрдвी рдФрд░ рдорд░рдо्рдордд рдХрд░рд╡ाрдИ। рджोрдиों рдиे рдкрд░ंрдкрд░ा рдХो рд░ाрдЬा рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा, рдзाрд░्рдоिрдХ рд╡ैрдзрддा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕्рдоृрддि рдХा рд╕्рд░ोрдд рдоाрдиा।
рдХाрд▓-рд░ेрдЦा (NCERT, рдкृрд╖्рда 28)
| рддाрд░ीрдЦ़ | рдШрдЯрдиा |
|---|---|
| рд▓рдЧрднрдЧ 7000–6000 рдИ.рдкू. | рдЙрдд्рддрд░ी рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХे рдоैрджाрдиों рдоें рдЦेрддी рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд |
| рд▓рдЧрднрдЧ 5000 рдИ.рдкू. | рджрдХ्рд╖िрдгी рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдоें рд╕рдмрд╕े рдкुрд░ाрдиे рдоंрджिрд░ों рдХा рдмрдирдиा |
| рд▓рдЧрднрдЧ 3200 рдИ.рдкू. | рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдоें рд▓ेрдЦрди-рдХाрд░्рдп рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд |
| рд▓рдЧрднрдЧ 3000 рдИ.рдкू. | рдЙрд░ुрдХ рдХा рд╡िрд╢ाрд▓ рдирдЧрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХाрд╕; рдХांрд╕े рдХे рдФрдЬ़ाрд░ों рдХे рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рдмрдв़ोрддрд░ी |
| рд▓рдЧрднрдЧ 2700–2500 рдИ.рдкू. | рдЖрд░ंрднिрдХ рд░ाрдЬाрдУं рдХा рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ (рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢ рдЬैрд╕े рдкौрд░ाрдгिрдХ рд░ाрдЬा рднी рд╢ाрдоिрд▓) |
| рд▓рдЧрднрдЧ 2600 рдИ.рдкू. | рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓िрдкि рдХा рд╡िрдХाрд╕ |
| рд▓рдЧрднрдЧ 2400 рдИ.рдкू. | рд╕ुрдоेрд░िрдпрди рдХी рдЬрдЧрд╣ рдЕрдХ्рдХрджी рднाрд╖ा рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ |
| 2370 рдИ.рдкू. | рд╕ाрд░рдЧोрди, рдЕрдХ्рдХрдж рд╕рдо्рд░ाрдЯ |
| рд▓рдЧрднрдЧ 2000 рдИ.рдкू. | рд╕ीрд░िрдпा, рддुрд░्рдХी, рдоिрд╕्рд░ рддрдХ рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓िрдкि рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░; рдоाрд░ी рдФрд░ рдмेрдмीрд▓ोрди рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╢рд╣рд░ी рдХेंрдж्рд░ |
| рд▓рдЧрднрдЧ 1800 рдИ.рдкू. | рдЧрдгिрддीрдп рдоूрд▓рдкाрдаों рдХी рд░рдЪрдиा; рдЕрдм рд╕ुрдоेрд░िрдпрди рдмोрд▓рдЪाрд▓ рдХी рднाрд╖ा рдирд╣ीं рд░рд╣ी |
| рд▓рдЧрднрдЧ 1100 рдИ.рдкू. | рдЕрд╕ीрд░िрдпाрдИ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा |
| рд▓рдЧрднрдЧ 1000 рдИ.рдкू. | рд▓ोрд╣े рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ |
| 720–610 рдИ.рдкू. | рдЕрд╕ीрд░िрдпाрдИ рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп |
| 668–627 рдИ.рдкू. | рдЕрд╢्рд╢ूрд░рдмрдиीрдкाрд▓ рдХा рд╢ाрд╕рди |
| 331 рдИ.рдкू. | рд╕िрдХंрджрд░ рдиे рдмेрдмीрд▓ोрди рдХो рдЬीрддा |
| рд▓рдЧрднрдЧ рдкрд╣рд▓ी рд╢рддाрдм्рджी (рдИрд╕рд╡ी) | рдЕрдХ्рдХрджी рднाрд╖ा рдФрд░ рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓िрдкि рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд░рд╣ीं |
| 1850 | рдХीрд▓ाрдХाрд░ рд▓िрдкि рдХे рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдХो рдкрд╣рдЪाрдиा рд╡ рдкрдв़ा рдЧрдпा |
рдЕрди्рдп рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддिрдеिрдпाँ (рдкाрда рд╕े)
- 1840 рдХे рджрд╢рдХ — рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдоें рдЦुрджाрдЗрдпाँ рд╢ुрд░ू; 1873 — рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдо्рдпूрдЬ़िрдпрдо рдХा рдмाрдв़-рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдЕрднिрдпाрди; 1930 рдХा рджрд╢рдХ — рдЙрд░ рдХी рдЦुрджाрдИ।
- рд▓рдЧрднрдЧ 1810–1760 рдИ.рдкू. — рдЬिрдорд░ीрд▓िрдо (рдоाрд░ी); рд▓рдЧрднрдЧ 625 рдИ.рдкू. — рдиेрдмोрдкोрд▓ाрд╕्рд╕рд░; 539 рдИ.рдкू. — рдл़ाрд░рд╕ी рд╡िрдЬрдп।
- рд▓рдЧрднрдЧ 1400 рдИ.рдкू. — рдЕрд░ाрдоाрдЗрдХ рдХा рдЖрдиा; 1000 рдИ.рдкू. рдХे рдмाрдж — рдЕрд░ाрдоाрдЗрдХ рдХा рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рдпोрдЧ।
⭐ рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдиाрдо (Who’s Who)
| рдиाрдо | рдХौрди / рднूрдоिрдХा |
|---|---|
| рдПрдирдорд░्рдХрд░ | рдЙрд░ुрдХ рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╢ाрд╕рдХ; рдЕрд░рдЯ्рдЯा рдХो рджूрдд рднेрдЬрдиे рдХी рдХрдеा |
| рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢ | рдЙрд░ुрдХ рдХा рд╡ीрд░ рд░ाрдЬा (рдПрдирдорд░्рдХрд░ рдХे рдмाрдж); рдЕрдорд░рддा рдХी рдЦोрдЬ рдХा рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп |
| рдЬ़िрдЙрд╕ुрдж्рд░ / рдЙрдд्рдирдкिрд╖्рдЯिрдо | рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпाрдИ рдЬрд▓рдк्рд░рд▓рдп-рдХрдеा рдХे рдкाрдд्рд░ (рдиूрд╣ рдЬैрд╕े) |
| рдиूрд╣ (Noah) | рдмाрдЗрдмिрд▓ рдХी рдмाрдв़-рдХрдеा рдХा рдкाрдд्рд░ |
| рдЗрдирди्рдиा | рдк्рд░ेрдо рдФрд░ рдпुрдж्рдз рдХी рджेрд╡ी |
| рдбाрдЧрди | рд╕्рдЯेрдкी рдХा рджेрд╡рддा; рдоाрд░ी рдоें рдоंрджिрд░ |
| рдЬिрдорд░ीрд▓िрдо | рдоाрд░ी рдХा рд░ाрдЬा (1810–1760 рдИ.рдкू.); рдПрдоोрд░ाрдЗрдЯ; рд╡िрд╢ाрд▓ рдорд╣рд▓ |
| рд╕ाрд░рдЧोрди | рдЕрдХ्рдХрдж рдХा рд░ाрдЬा/рд╕рдо्рд░ाрдЯ (рд▓рдЧрднрдЧ 2370 рдИ.рдкू.) |
| рдЕрд╢्рд╢ूрд░рдмрдиीрдкाрд▓ | рдЕрд╕ीрд░िрдпा рдХा рд░ाрдЬा (668–627 рдИ.рдкू.); рдиिрдирд╡ेрд╣ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп |
| рдиेрдмोрдкोрд▓ाрд╕्рд╕рд░ | рд▓рдЧрднрдЧ 625 рдИ.рдкू. рдоें рдмेрдмीрд▓ोрдиिрдпा рдХो рдЕрд╕ीрд░िрдпा рд╕े рдоुрдХ्рдд рдХрд░ाрдпा |
| рдиेрдмोрдиिрдбрд╕ | рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдмेрдмीрд▓ोрди рдХा рдЕंрддिрдо рд╢ाрд╕рдХ; рдкुрд░ाрдиी рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ |
| рд╕िрдХंрджрд░ | 336–323 рдИ.рдкू.; 331 рдИ.рдкू. рдоें рдмेрдмीрд▓ोрди рдЬीрддा |
рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдеाрди
| рд╕्рдеाрди | рдорд╣рдд्рдд्рд╡ |
|---|---|
| рдЙрд░ुрдХ | рджрдХ्рд╖िрдгी рдирдЧрд░; рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ (3200 рдИ.рдкू.); 250 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ (3000 рдИ.рдкू.); рд╡ाрд░्рдХा рдХा рд╕िрд░; рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢ |
| рдЙрд░ | рд░ाрдЬрдХीрдп рдХрдм्рд░ें; рд╕ाрдзाрд░рдг рдШрд░ों рдХी рдЦुрджाрдИ (1930 рдХे рджрд╢рдХ); рдЪंрдж्рд░-рджेрд╡рддा |
| рдоाрд░ी | рдл़рд░ाрдд рдХा рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдирдЧрд░; рдЬिрдорд░ीрд▓िрдо рдХा рдорд╣рд▓; рдПрдоोрд░ाрдЗрдЯ рд╢ाрд╕рдХ |
| рдмेрдмीрд▓ोрди | 2000 рдИ.рдкू. рдХे рдмाрдж рдк्рд░рдоुрдЦ; 850+ рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░; рддिрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░; рдЬ़िрдЧुрд░ाрдд |
| рдиिрдирд╡ेрд╣ | рдЕрд╕ीрд░िрдпाрдИ рд░ाрдЬрдзाрдиी (рдЙрдд्рддрд░); рдЕрд╢्рд╢ूрд░рдмрдиीрдкाрд▓ рдХा рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп |
| рдЕрдмू рд╕рд▓ाрдмीрдЦ | рд▓рдЧрднрдЧ 2500 рдИ.рдкू. рдХा рдЫोрдЯा рдХрд╕्рдмा; рдЖрдзुрдиिрдХ рдЙрдд्рдЦрдирди рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг |
| рдЕрд░рдЯ्рдЯा / рд╕ूрд╕ा | рдХрдеा рдоें рдХीрдорддी рдкрдд्рдерд░ों рдХा рдк्рд░рджेрд╢ / рд░ाрд╕्рддे рдХा рдирдЧрд░ |
⭐ рдЬ़рд░ूрд░ी рдЖँрдХрдб़े рдФрд░ рддрде्рдп (рдПрдХ рдЬрдЧрд╣)
- рдЦेрддी рд╢ुрд░ू: рд▓рдЧрднрдЧ 10,000 рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े; рд╣рд▓-рдЧाрдб़ी рдоें рдкрд╢ु: рд▓рдЧрднрдЧ 5,000 рд╡рд░्рд╖ рдкрд╣рд▓े।
- рд▓ेрдЦрди рдХी рдкрд╣рд▓ी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ: 3200 рдИ.рдкू.; рдЙрд░ुрдХ рдХे рдоंрджिрд░ों рдХे рд▓рдЧрднрдЧ 5000 рд▓ेрдЦे।
- рдХीрд▓ाрдХाрд░ рдХा рдз्рд╡рдиि-рд░ूрдк: 2600 рдИ.рдкू.; рдЕрдХ्рдХрджी рдк्рд░рдоुрдЦ: 2400 рдИ.рдкू.
- рдЙрд░ुрдХ: 250 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ (3000 рдИ.рдкू.), 400 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ (2800 рдИ.рдкू.); рдоोрд╣рдирдЬोрджрдб़ो рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рджुрдЧрдиा।
- рдоंрджिрд░-рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдЕрдиुрдоाрди: 1500 рд▓ोрдЧ × 5 рд╕ाрд▓ × 10 рдШंрдЯे рд░ोрдЬ़।
- рдоाрд░ी рдХा рдорд╣рд▓: рд▓рдЧрднрдЧ 260 рдХрдорд░े; рдЖँрдЧрди 131, 106; рдХрдорд░ा 132; рд╡्рдпाрдкाрд░-рдк्рд░рднाрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 10%; рдиाрд╡ рдкрд░ 300 рдкीрдкे рдорджिрд░ा।
- рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢: 12 рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ।
- √2 рдХा рдоाрди: 1.41421296 (рдмेрдмीрд▓ोрдиी) рдмрдиाрдо 1.41421356।
- рдиिрдирд╡ेрд╣ рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп: рд▓рдЧрднрдЧ 1000 рдЧ्рд░ंрде, 30,000 рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ।
- рдмेрдмीрд▓ोрди: 850+ рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░, рддिрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░।
- рдКँрдЪी рдмाрддें: 1 рдорд╣ीрдиा = 4 рд╕рдк्рддाрд╣; 1 рджिрди = 24 рдШंрдЯे; 1 рдШंрдЯा = 60 рдоिрдирдЯ (рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпाрдИ рдЧрдгिрдд/рдХाрд▓рдЧрдгрдиा рдХी рджेрди)।
рдЪिрдд्рд░, рдоाрдирдЪिрдд्рд░ рдФрд░ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ
| рдЪिрдд्рд░/рдЧрддिрд╡िрдзि | рдХ्рдпा рджिрдЦрддा рд╣ै / рдХ्рдпा рдХрд░рдиा рд╣ै |
|---|---|
| рдоाрдирдЪिрдд्рд░ 1, 2, 3 | рдкрд╢्рдЪिрдо рдПрд╢िрдпा; рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХे рдирдЧрд░–рдирджिрдпाँ–рдХ्рд╖ेрдд्рд░; рдоाрд░ी рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХी рднूрдоि рдФрд░ рдЪрд░ाрдЧाрд╣ |
| рд╡ाрд░्рдХा рдХा рд╕िрд░ | рдЙрд░ुрдХ рдХी рд▓рдЧрднрдЧ 3000 рдИ.рдкू. рдХी рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдХी рд╕्рдд्рд░ी-рдоुрдЦाрдХृрддि, рд▓ैрдкिрд╕–рд╕ीрдк–рдмिрдЯुрдоेрди рдХी рдЬрдб़ाрдИ |
| рдХीрд▓ाрдХाрд░ рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ | рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдЪिрдд्рд░ाрдд्рдордХ рдЪिрд╣्рди; рдЧрдгिрдд рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╡ाрд▓ी рдкрдЯ्рдЯिрдХा |
| рдоंрджिрд░ рдХा рдирдХ्рд╢ा (5000 рдИ.рдкू.) | рд╡ेрджी, рднрдЯ्рдЯी, рдк्рд░рд╡ेрд╢-рдж्рд╡ाрд░ |
| рдЙрд░ुрдХ рдХे рдЪिрдд्рд░ | рд╢ेрд░ рдХा рд╢िрдХाрд░ рдХрд░рддा рдпोрдж्рдзा (рд╢िрд▓ाрдкрдЯ्рдЯ, 3200 рдИ.рдкू.); рдмँрдзे рдпुрдж्рдзрдмंрджिрдпों рд╡ाрд▓ी рдоुрд╣рд░-рдЫाрдк |
| рдкाँрдЪ рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рдоुрд╣рд░ें | рд▓ोрдЧ, рдкрд╢ु, рджेрд╡рддा, рджृрд╢्рдп, рдкोрд╢ाрдХ; рдЫाрдк рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХрд░ें |
| рдЙрд░ рдХा рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рдирдХ्рд╢ा (2000 рдИ.рдкू.) | рд╕ँрдХрд░ी рдЧрд▓िрдпाँ, рдЖँрдЧрди рд╡ाрд▓े рдШрд░ |
| рдоाрд░ी рдорд╣рд▓ рдХा рдирдХ्рд╢ा | рдк्рд░рд╡ेрд╢ (рдЙрдд्рддрд░) → 131 → 106; 132 рд╕рднाрдЧृрд╣; рд░рд╕ोрдИ, рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ा, рднंрдбाрд░ |
| рдЧрддिрд╡िрдзि 1 (рдЬрд▓рдк्рд░рд▓рдп) | рдЕрд▓рдЧ рд╕рдоाрдЬों рдХी рдмाрдв़-рдХрдеाрдУं рдоें рд╕рдоाрдирддा–рдЕंрддрд░; рдмाрдв़ рдХे рдкрд╣рд▓े–рдмाрдж рдЬрдирдЬीрд╡рди рдХे рдмрджрд▓ाрд╡ (рдмрд╕्рддिрдпाँ рдирд╖्рдЯ, рд╡िрд╕्рдеाрдкрди, рдЦेрддों рдкрд░ рдЧाрдж, рдирдП рдЬрд▓-рдоाрд░्рдЧ, рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг) |
| рдЧрддिрд╡िрдзि 2 (рдзाрддु) | рдХ्рдпा рдзाрддुрдУं рдХे рдмिрдиा рд╢рд╣рд░ рд╕ंрднрд╡ рдеे? |
| рдЧрддिрд╡िрдзि 3 (рдоाрд░ी рдорд╣рд▓) | рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╕े рднीрддрд░ी рдЖँрдЧрди рдХा рд░ाрд╕्рддा; рднंрдбाрд░ рдФрд░ рд░рд╕ोрдИ рдХी рдкрд╣рдЪाрди |
| рдЧрддिрд╡िрдзि 4 | рдЕрд╢्рд╢ूрд░рдмрдиीрдкाрд▓ рдФрд░ рдиेрдмोрдиिрдбрд╕ рдиे рдкुрд░ाрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдХो рдХ्рдпों рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рджिрдпा? |
рдЕрдн्рдпाрд╕ рдХे рдЙрдд्рддрд░ (Q&A)
рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдЙрдд्рддрд░ рджीрдЬिрдП
рдк्рд░.1: рдЖрдк рдпрд╣ рдХैрд╕े рдХрд╣ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдХि рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЙрд░्рд╡рд░рддा рддрдеा рдЦाрдж्рдп рдЙрдд्рдкाрджрди рдХे рдЙрдЪ्рдЪ рд╕्рддрд░ рд╣ी рдЖрд░ंрдн рдоें рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг рдХे рдХाрд░рдг рдеे?
- рдл़рд░ाрдд–рджрдЬрд▓ा рдХी рдЧाрдж рдФрд░ рд╕िंрдЪाрдИ рд╕े рд░ेрдЧिрд╕्рддाрдиी рдЗрд▓ाрдХे рдоें рднी рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдЬ рд╣ोрддी рдеी।
- рдЕрдкрдиी рдЬ़рд░ूрд░рдд рд╕े рдЬ़्рдпाрджा рдЕрди्рди (рдЕрдзिрд╢ेрд╖) рд╣ोрдиे рдкрд░ рдХुрдЫ рд▓ोрдЧ рдЦेрддी рдЫोрдб़рдХрд░ рд╢िрд▓्рдк, рд╡्рдпाрдкाрд░, рд▓ेрдЦрди, рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдоें рд▓рдЧ рд╕рдХे।
- рдоंрджिрд░/рд╢ाрд╕рди рдиे рднंрдбाрд░ рдмрдиाрдХрд░ рдордЬ़рджूрд░ों–рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХो рдЕрдиाрдЬ рджेрдХрд░ рдХाрдо рдЪрд▓ाрдпा।
- рдкрд░ рдЕрдзिрд╢ेрд╖ рдЕрдХेрд▓ा рдХाрдл़ी рдирд╣ीं рдеा — рдкрд░िрд╡рд╣рди, рд╕ंрдЧрдаिрдд рд╢्рд░рдо рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рднी рдЪाрд╣िрдП рдеे।
рдк्рд░.2: рдХौрди-рд╕ी рдмाрддें рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг рдХी рдкूрд░्рд╡-рд╢рд░्рддें рдеीं рдФрд░ рдХौрди-рд╕ी рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдкрд░िрдгाрдо?
| рдмाрдд | рдкूрд░्рд╡-рд╢рд░्рдд / рдкрд░िрдгाрдо |
|---|---|
| (рдХ) рдЕрдд्рдпंрдд рдЙрдд्рдкाрджрдХ рдЦेрддी | рдоुрдЦ्рдпрддः рдкूрд░्рд╡-рд╢рд░्рдд — рдЕрдиाрдЬ-рдЕрдзिрд╢ेрд╖ |
| (рдЦ) рдЬрд▓-рдкрд░िрд╡рд╣рди | рдкूрд░्рд╡-рд╢рд░्рдд/рд╕рд╣ाрдпрдХ; рдирдЧрд░-рдлैрд▓ाрд╡ рд╕े рдФрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд |
| (рдЧ) рдзाрддु рдФрд░ рдкрдд्рдерд░ рдХी рдХрдоी | рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рдк्рд░ेрд░рдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि; рджूрд░ рдХे рдЗрд▓ाрдХों рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा |
| (рдШ) рд╢्рд░рдо-рд╡िрднाрдЬрди | рд╢рд╣рд░ों рдХी рдкрд╣рдЪाрди рд╡ рдкрд░िрдгाрдо (рдХुрдЫ рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮрддा рдкрд╣рд▓े рднी) |
| (рдЩ) рдоुрд╣рд░ों рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ | рдкрд░िрдгाрдо/рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा — рдмрдб़े рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ों рдХे рд╕ाрде |
| (рдЪ) рд░ाрдЬा рдХी рд╕ैрди्рдп рд╢рдХ्рддि рдФрд░ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╢्рд░рдо | рдкूрд░्рд╡-рд╢рд░्рдд рднी, рдкрд░िрдгाрдо рднी |
рдХाрд░рдг рдФрд░ рдкрд░िрдгाрдо рдЕрдХ्рд╕рд░ рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдХो рдордЬ़рдмूрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рдм рдПрдХ рдЦाрдиे рдоें рдирд╣ीं рд░рдЦे рдЬा рд╕рдХрддे।
рдк्рд░.3: рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдХ्рдпों рд╕рд╣ी рд╣ोрдЧा рдХि рдЦाрдиाрдмрджोрд╢ рдкрд╢ुрдЪाрд░рдХ рдиिрд╢्рдЪिрдд рд░ूрдк рд╕े рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рдХे рд▓िрдП рдЦ़рддрд░ा рдеे?
- рд╕рд╣ी рдирд╣ीं — рдХेрд╡рд▓ рдЦ़рддрд░ा рдХрд╣рдиा рдПрдХрддрд░рдл़ा рд╣ै।
- рдЪрд░рд╡ाрд╣ों рд╕े рджूрдз, рдоांрд╕, рдЪрдордб़ा, рдкрдиीрд░, рдКрди, рдЧोрдмрд░ рдХी рдЦाрдж рдоिрд▓рддी; рдмрджрд▓े рдоें рдЕрдиाрдЬ рдФрд░ рдФрдЬ़ाрд░; рдХुрдЫ рдордЬ़рджूрд░/рд╕ैрдиिрдХ рдмрдирддे।
- рд╕ंрдШрд░्рд╖ рднी: рдл़рд╕рд▓ рдЦ़рд░ाрдм, рдкाрдиी рд░ोрдХрдиा, рд▓ूрдЯ, рд╣िंрд╕ा।
- рдоाрд░ी рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдЦ़ुрдж рдПрдоोрд░ाрдЗрдЯ рдеे — рдШुрдоंрддू рд╕рдоूрд╣ рд╢рд╣рд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╢ाрд╕рди рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рднी рдмрдиे।
рдк्рд░.4: рдЖрдк рдРрд╕ा рдХ्рдпों рд╕ोрдЪрддे рд╣ैं рдХि рдкुрд░ाрдиे рдоंрджिрд░ рдмрд╣ुрдд рдХुрдЫ рдШрд░ рдЬैрд╕े рд╣ी рд╣ोंрдЧे?
- рджेрд╡рддा рдХो рд╕рдоुрджाрдп рдХा рд╕्рд╡ाрдоी/рдиिрд╡ाрд╕ी рдоाрдиा рдЧрдпा; рдоंрджिрд░ рдЙрд╕рдХा рдШрд░ рдеा।
- рд╢ुрд░ुрдЖрддी рдоंрджिрд░ рдЫोрдЯे, рдХрдЪ्рдЪी рдИंрдЯ рдХे; рдЖँрдЧрди рдФрд░ рдХрдорд░े рд╕ाрдзाрд░рдг рдШрд░ рдЬैрд╕े।
- рдмाрдж рдоें рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рдХाрд░्рдп рдмрдв़рдиे рд╕े рд╡िрд╢ाрд▓ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдмрдиे।
- рдХुрдЫ рдоें рдоुрдб़ी рдмाрд╣рд░ी рджीрд╡ाрд░ें рдеीं, рдЗрд╕рд▓िрдП рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдПрдХ рдЬैрд╕े рднी рдирд╣ीं।
рд╕ंрдХ्рд╖ेрдк рдоें рдиिрдмंрдз рд▓िрдЦिрдП
рдк्рд░.5: рд╢рд╣рд░ी рдЬीрд╡рди рд╢ुрд░ू рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдХौрди-рд╕ी рдирдИ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ рдЖрдИं? рдХौрди-рд╕ी рд░ाрдЬा рдХी рдкрд╣рд▓ рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рдеीं?
- рдирдИ рд╕ंрд╕्рдеाрдПँ: рдоंрджिрд░ рдФрд░ рднंрдбाрд░, рдЕрдиाрдЬ-рд╡िрддрд░рдг, рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдХाрд░ीрдЧрд░ों рдХी рдХाрд░्рдпрд╢ाрд▓ाрдПँ, рд╡्рдпाрдкाрд░ी, рдЬрд▓-рдкрд░िрд╡рд╣рди, рд▓िрдкिрдХ рдХाрд░्рдпाрд▓рдп, рдХ़ाрдиूрди–рдЕрднिрд▓ेрдЦ, рд╢ाрд╣ी рдорд╣рд▓, рдирдЧрд░-рджीрд╡ाрд░ें, рд╕्рдХूрд▓।
- рдмрдв़рддे рд▓ेрди-рджेрди рдХे рд▓िрдП рдкрдЯ्рдЯिрдХा рдкрд░ рд╣िрд╕ाрдм, рднूрдоि-рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡, рдЖрджेрд╢; рдоुрд╣рд░ों рд╕े рдоाрд▓ рдФрд░ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ों рдХी рдкुрд╖्рдЯि।
- рд░ाрдЬा рдХी рдкрд╣рд▓: рдмрдб़े рдиिрд░्рдоाрдг, рдоंрджिрд░-рд╕рдЬ्рдЬा, рджूрд░ рд╕े рдкрдд्рдерд░–рдзाрддु рд▓ाрдиा, рд╢्рд░рдоिрдХ рдЬुрдЯाрдиा, рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा–рд╕ेрдиा, рдХेंрдж्рд░ीрдХृрдд рд╡िрддрд░рдг।
- рдЙрджाрд╣рд░рдг: рдЙрд░ुрдХ рдоें рд╡िрд╢ाрд▓ рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╢्рд░рдо; рдоाрд░ी рдоें рдорд╣рд▓, рдк्рд░рднाрд░ рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХी рдиिрдЧрд░ाрдиी; рдЕрд╢्рд╢ूрд░рдмрдиीрдкाрд▓ рдХा рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп।
- рдкрд░ рдирдЧрд░ рдХेрд╡рд▓ рд░ाрдЬा рдиे рдирд╣ीं рдмрдиाрдП — рдХिрд╕ाрди, рдкрд╢ुрдкाрд▓рдХ, рдХाрд░ीрдЧрд░, рд╕्рдд्рд░िрдпाँ, рдордЬ़рджूрд░, рд╡्рдпाрдкाрд░ी, рд▓िрдкिрдХ рд╕рдмрдХी рднूрдоिрдХा рдеी।
рдк्рд░.6: рдХिрди рдкुрд░ाрдиी рдХрд╣ाрдиिрдпों рд╕े рд╣рдоें рдоेрд╕ोрдкोрдЯाрдоिрдпा рдХी рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдЭрд▓рдХ рдоिрд▓рддी рд╣ै?
- рдЬрд▓рдк्рд░рд▓рдп-рдХрдеाрдПँ (рдЬ़िрдЙрд╕ुрдж्рд░/рдЙрдд्рдирдкिрд╖्рдЯिрдо; рдиूрд╣ рд╕े рддुрд▓рдиा) — рдмाрдв़ рдХी рд╕्рдоृрддि рдФрд░ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЕрдиुрднрд╡।
- рдПрдирдорд░्рдХрд░ рдФрд░ рдЕрд░рдЯ्рдЯा — рд╡्рдпाрдкाрд░, рджूрдд, рд▓ेрдЦрди рдХी рдЙрдкрдпोрдЧिрддा।
- рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢ — рдоिрдд्рд░ рдХी рдоृрдд्рдпु, рдЕрдорд░рддा рдХी рдЦोрдЬ, рдЙрд░ुрдХ рдХी рджीрд╡ाрд░ों рдоें рд╢ांрддि — рдирдЧрд░-рдк्рд░ेрдо।
- рдЗрдирд╕े рд╢ाрд╕рдХ, рджेрд╡рддा, рд╡्рдпाрдкाрд░, рд▓िрдкि, рдирдЧрд░, рдоाрди्рдпрддाрдПँ рд╕рдордЭ рдЖрддी рд╣ैं; рдкрд░ рдЗрди्рд╣ें рдЕрдХ्рд╖рд░рд╢ः рдЗрддिрд╣ाрд╕ рди рдоाрдиें।
рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी (рдПрдХ рдЬрдЧрд╣)
| рд╢рдм्рдж | рдЕрд░्рде |
|---|---|
| рдкुрд░ाрддрдд्рдд्рд╡рд╡िрдж् | рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рд╕े рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा |
| рдЬीрд╡ाрд╢्рдо | рдмрд╣ुрдд рдкुрд░ाрдиे рдЬीрд╡ों рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдЕрд╡рд╢ेрд╖/рдЫाрдк |
| рд╢ैрд▓ाрд╢्рд░рдп | рдЪрдЯ्рдЯाрди рдХे рдиीрдЪे рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд░рд╣рдиे рдХी рдЬрдЧрд╣ |
| рдкाрд▓рддूрдХрд░рдг (Domestication) | рдкрд╢ु/рдкौрдзे рдХो рдоाрдирд╡ рдХे рд╕ाрде рдкाрд▓рдиा–рдЙрдЧाрдиा |
| рд╕्рдЯेрдкी | рдШाрд╕–рдЭाрдб़िрдпों рд╡ाрд▓ा рдЦुрд▓ा рдоैрджाрди рдЬрд╣ाँ рдкрд╢ु рдЪрд░рддे рд╣ैं |
| рдЧाрдж | рдирджी рдХी рд▓ाрдИ рдорд╣ीрди рдЙрдкрдЬाрдК рдоिрдЯ्рдЯी |
| рд╢рд╣рд░ीрдХрд░рдг | рдирдЧрд░ों рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдЬुрдб़ी рдЖрд░्рдеिрдХ-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд╕्рдеाрдУं рдХा рд╡िрдХाрд╕ |
| рд╢्рд░рдо-рд╡िрднाрдЬрди | рдЕрд▓рдЧ рд▓ोрдЧों рдХा рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рдХाрдо рдФрд░ рдкрд░рд╕्рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░рддा |
| рдХांрд╕ा | рддाँрдмा + рдЯिрди рдХी рдоिрд╢्рд░рдзाрддु |
| рд▓ैрдкिрд╕ рд▓ाрдЬ़ुрд▓ी | рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рдЧрд╣рд░ा рдиीрд▓ा рдкрдд्рдерд░ |
| рдмिрдЯुрдоेрди | рдХाрд▓ा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдбाрдорд░-рдЬैрд╕ा рдкрджाрд░्рде |
| рдСрдм्рд╕ीрдбिрдпрди | рдЬ्рд╡ाрд▓ाрдоुрдЦी рд╕े рдмрдиा рдХाँрдЪ-рдЬैрд╕ा рдХрдаोрд░ рдкрдд्рдерд░ |
| рдкрдЯ्рдЯिрдХा (Tablet) | рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЫोрдЯी рд╕рдкाрдЯ рдЯिрдХिрдпा рдЬिрд╕ рдкрд░ рд▓िрдЦा рдЬाрддा рдеा |
| рдХीрд▓ाрдХाрд░ (Cuneiform) | рдХीрд▓ рдЬैрд╕े рдЪिрд╣्рдиों рд╡ाрд▓ी рд▓िрдкि |
| рд▓िрдкिрдХ (Scribe) | рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖िрдд рд▓ेрдЦрдХ/рд╣िрд╕ाрдм рд░рдЦрдиे рд╡ाрд▓ा |
| рдз्рд╡рдиि-рд╕рдоूрд╣ (Syllable) | рдЙрдЪ्рдЪाрд░рдг рдХी рдЗрдХाрдИ, рдЬैрд╕े ‘рд▓ा’, ‘рдЗрди’ |
| рдмेрд▓рдиाрдХाрд░ рдоुрд╣рд░ | рдЧोрд▓ рдмेрд▓рди рдЬैрд╕ी рдоुрд╣рд░, рдЧीрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдкрд░ рдШुрдоाрдХрд░ рдЫाрдк |
| рд╢िрд▓ाрдкрдЯ्рдЯ (Stele) | рдЙрдд्рдХीрд░्рдг рджृрд╢्рдп/рдЕрднिрд▓ेрдЦ рд╡ाрд▓ा рдкрдд्рдерд░ рдХा рдкрдЯ्рдЯ |
| рдПрдХрд▓ рдкрд░िрд╡ाрд░ | рдоाрддा-рдкिрддा рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪे |
| рд╣ौрдЬ (Cesspit) | рдЬрд▓/рдорд▓ рдЬрдоा рдХрд░рдиे рдХा рдврдХा рдЧрдб्рдвा |
| рдЬ़िрдЧुрд░ाрдд | рд╕ीрдв़ीрджाрд░ рдКँрдЪी рдзाрд░्рдоिрдХ рдЗрдоाрд░рдд |
| рдЬ़рдмрд░рди/рдЕрдиिрд╡ाрд░्рдп рд╢्рд░рдо | рд╢ाрд╕рди рдж्рд╡ाрд░ा рдХрд░ाрдпा рдХाрдо; рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕрдиाрдЬ-рд░ाрд╢рди рдоिрд▓рддा |
| рдЪрдХ्рд░рд╡ृрдж्рдзि рдм्рдпाрдЬ | рдм्рдпाрдЬ рдкрд░ рднी рдм्рдпाрдЬ |
| рдЦрдЧोрд▓рд╡िрдж्рдпा | рддाрд░ों, рдЧ्рд░рд╣ों, рдЪंрдж्рд░рдоा, рд╕ूрд░्рдп рдХी рдЧрддि рдХा рдЕрдз्рдпрдпрди |
| рд╕ूрдЪीрдХрд░рдг (Cataloguing) | рд╡िрд╖рдп рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ों рдХो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХрд░рдиा |
| рд╢рдХुрди-рд╕ाрд╣िрдд्рдп | рд╕ंрдХेрддों/рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рд╢ुрдн-рдЕрд╢ुрдн рдЕрд░्рде рдмрддाрдиे рд╡ाрд▓े рдЧ्рд░ंрде |
| рдкрдкाрдЗрд░рд╕ | рдоिрд╕्рд░ рдоें рд▓िрдЦрдиे рдХी рдк्рд░ाрдЪीрди рд╡рдирд╕्рдкрддि-рдЖрдзाрд░िрдд рд╕ाрдордЧ्рд░ी |
рдЕंрддिрдо рд╕ाрд░ — рдПрдХ рдкрди्рдиे рдХा рдиिрдЪोрдб़
- рдХрд╣ाँ? рджрдЬрд▓ा–рдл़рд░ाрдд рдХे рдмीрдЪ; рдЖрдЬ рдХा рдоुрдЦ्рдпрддः рдЗрд░ाрдХ।
- рдирдЧрд░ рдХ्рдпों? рдЙрдкрдЬाрдК рдЦेрддी + рд╕िंрдЪाрдИ + рдЕрдзिрд╢ेрд╖ + рд╢्рд░рдо-рд╡िрднाрдЬрди + рд╡्рдпाрдкाрд░ + рдк्рд░рд╢ाрд╕рди।
- рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рдЬ़рд░ूрд░рдд? рджूрд░ рд╕े рдзाрддु–рдкрдд्рдерд░–рд▓рдХрдб़ी рд▓ाрдиा рдФрд░ рд╕рдм рд▓ेрди-рджेрди рдХा рд▓िрдЦिрдд рд╣िрд╕ाрдм।
- рд▓िрдЦрдиा рдХрд╣ाँ рд╕े? рдЙрд░ुрдХ рдХी 3200 рдИ.рдкू. рдХी рдкрдЯ्рдЯिрдХाрдПँ; рдЪिрдд्рд░/рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕े рдз्рд╡рдиि-рдЪिрд╣्рди; рдХीрд▓ाрдХाрд░।
- рдоंрджिрд░? рджेрд╡рддा рдХा рдШрд░ + рдЙрдд्рдкाрджрди, рдЕрдиाрдЬ, рд░ोрдЬ़рдЧाрд░ рдФрд░ рд╡िрддрд░рдг рдХा рдХेंрдж्рд░।
- рд░ाрдЬा? рд╕ेрдиा, рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा, рдиिрд░्рдоाрдг, рд╢्рд░рдоिрдХ, рдоंрджिрд░, рд╡्рдпाрдкाрд░।
- рдЙрд░ुрдХ? 3000 рдИ.рдкू. рдоें рд╡िрд╢ाрд▓ рдирдЧрд░; рджीрд╡ाрд░, рддрдХрдиीрдХ, рдоंрджिрд░, рд╡िрд╢ेрд╖рдЬ्рдЮ рд╢िрд▓्рдк।
- рдЙрд░? рдЕрдоीрд░–рдЧрд░ीрдм рдХा рдл़рд░्рдХ़, рд╕ाрдзाрд░рдг рдШрд░, рд╕ँрдХрд░ी рдЧрд▓िрдпाँ, рдЖँрдЧрди рдХी рдиाрд▓िрдпाँ।
- рдоाрд░ी? рдХिрд╕ाрди + рдШुрдоंрддू рдЪрд░рд╡ाрд╣े, рдПрдоोрд░ाрдЗрдЯ рд╢ाрд╕рдХ, рдЬिрдорд░ीрд▓िрдо рдХा рдорд╣рд▓, рдирджी-рд╡्рдпाрдкाрд░, 10% рдк्рд░рднाрд░।
- рдоुрд╣рд░? рдоाрд▓ рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдФрд░ рджрд╕्рддाрд╡ेрдЬ़ рдХी рдкрд╣рдЪाрди।
- рдорд╣ाрдХाрд╡्рдп? рдПрдирдорд░्рдХрд░ — рд╡्рдпाрдкाрд░ рдФрд░ рд╕ंрджेрд╢; рдЧिрд▓рдЧрдоेрд╢ — рд╢рд╣рд░ рдкрд░ рдЧрд░्рд╡; рдмाрдв़ — рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд╕्рдоृрддि।
- рдЬ्рдЮाрди? рдЧрдгिрдд, рд╡рд░्рдЧрдоूрд▓, рд╕рдордп-рдоाрдкрди, рдЧ्рд░рд╣рдг рдФрд░ рддाрд░ों рдХे рд░िрдХॉрд░्рдб।
- рд╡िрд░ाрд╕рдд? рдЕрд╢्рд╢ूрд░рдмрдиीрдкाрд▓ рдХा рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп; рдиेрдмोрдиिрдбрд╕ рдХा рдкुрд░ाрдиे рдЕрднिрд▓ेрдЦ–рдоूрд░्рддिрдпाँ рдмрдЪाрдиा।
рд╕рдмрд╕े рдЬ़рд░ूрд░ी рд╕ूрдд्рд░: рдирдЧрд░ = рдПрдХ-рджूрд╕рд░े рдкрд░ рдиिрд░्рднрд░ рд▓ोрдЧों рдХा рд╕ंрдЧрдаिрдд рдЬीрд╡рди; рд▓ेрдЦрди = рдЙрд╕ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдпाрджрджाрд╢्рдд।
Comments
Post a Comment